Azərbaycanın yaradıcı düşüncəsinin, estetik zövqünün və memarlıq qüdrətinin parlaq nümunəsi İlqar Məmmədiyə oğlu Əliyev

Bəşər tarixinin bütün böyük sivilizasiyalarına nəzər saldıqda aydın görünür ki, hər bir dövr öz yaddaşını ilk növbədə memarlıq abidələrində qoruyub saxlayır. Zaman keçdikcə hökmdarların adları unudula, siyasi hadisələr tarixin dərinliklərində itib-bata bilər, lakin şəhərlərin simasını yaradan memarlıq nümunələri əsrlər boyu yaşayaraq gələcək nəsillərə öz dövrü haqqında danışmağa davam edir. Elə buna görə də memarlıq sənəti insan fəaliyyətinin ən məsuliyyətli və ən ali yaradıcılıq sahələrindən biri hesab olunur.Azərbaycan Respublikasının memarları Vətənimizin şəhərsalma salnaməsini yaradan, milli memarlıq ənənələrini müasir dövrün tələbləri ilə ahəngdar şəkildə birləşdirən yaradıcı insanlardır. Onların fəaliyyəti nəticəsində ölkəmizin şəhər və rayonları yeni memarlıq nümunələri ilə zənginləşir, yaşayış məkanları daha rahat və müasir görkəm alır, tarixi-mədəni irsimiz isə qorunaraq gələcək nəsillərə ötürülür.
Memarlıq yalnız bina tikmək sənəti deyil, həm də xalqın estetik düşüncəsini, mədəniyyətini və inkişaf səviyyəsini əks etdirən mühüm yaradıcılıq sahəsidir. Azərbaycan memarları əsrlər boyu formalaşmış milli memarlıq məktəbinin ənənələrini yaşadaraq müstəqillik dövründə ölkənin simasının yenilənməsinə böyük töhfələr vermişlər. Bakıdan başlayaraq Respublikanın bütün bölgələrində inşa edilən inzibati binalar, mədəniyyət mərkəzləri, təhsil və səhiyyə müəssisələri, yaşayış kompleksləri və parklar onların peşəkarlığının parlaq nümunəsidir.
Xüsusilə son illərdə həyata keçirilən genişmiqyaslı quruculuq layihələri Azərbaycanın memarlıq sahəsində əldə etdiyi nailiyyətləri daha aydın göstərir. Müasir texnologiyaların tətbiqi, ekoloji tələblərin nəzərə alınması və milli üslubun qorunması memarlarımızın fəaliyyətində əsas istiqamətlərdən birinə çevrilmişdir. Onlar yalnız gözoxşayan tikililər yaratmır, həm də insanların rahat yaşayışını təmin edən funksional mühit formalaşdırırlar.
Azərbaycan memarlarının xidmətləri işğaldan azad edilmiş torpaqlarımızın yenidən qurulması prosesində də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirilən bərpa və yenidənqurma layihələri memarlıq fikrinin, mühəndislik bacarığının və vətənpərvərlik ruhunun təntənəsidir. Bu layihələr sayəsində dağıdılmış şəhər və kəndlər yenidən dirçəlir, müasir və rahat yaşayış məkanlarına çevrilir.Belə yüksək xidmətləri olan memarlarımizdan ,
Azərbaycan memarlıq məktəbinin tanınmış nümayəndələrindən biri olan İlqar Məmmədiyə oğlu Əliyevin ömür yolu da məhz belə bir yaradıcı taleyin parlaq nümunəsidir.
Onun həyat yolu XX əsrin ikinci yarısından başlayaraq Azərbaycanın tikinti, memarlıq və şəhərsalma tarixinin mühüm mərhələləri ilə sıx bağlı olmuşdur. Bu yol zəhmətin, peşəkarlığın, vətənə xidmət hissinin və yaradıcılıq axtarışlarının işığında keçmişdir.
İlqar Əliyev ziyalı bir ailədə dünyaya göz açmışdır. Hər bir insanın xarakterinin və həyat baxışlarının formalaşmasında ailə mühiti mühüm rol oynayır. Onun böyüdüyü ailədə elmə, təhsilə və mədəniyyətə hörmət xüsusi yer tuturdu. Bu mühit gələcək memarın şəxsiyyət kimi formalaşmasına, dünyagörüşünün zənginləşməsinə və yaradıcı potensialının inkişafına güclü təsir göstərmişdir.
Uşaqlıq illərindən o, ətraf aləmə fərqli baxmağı bacarırdı. Başqalarının sadəcə bina kimi gördüyü tikililərdə o, forma, kompozisiya və estetik harmoniyanı hiss edirdi. Küçələr, meydanlar, tarixi tikililər onun müşahidələrinin ayrılmaz hissəsinə çevrilmişdi. Sonralar bu maraq peşə seçiminə çevriləcək və onun bütün həyatını müəyyən edəcəkdi.
Bakı şəhərində yerləşən 150 nömrəli orta məktəbdə təhsil aldığı illər gələcək uğurların təməlini qoydu. Məktəbdə oxuduğu dövrdə dəqiq elmlərə marağı ilə yanaşı, rəssamlığa və təsviri sənətə xüsusi diqqət göstərirdi. Bu iki istiqamətin vəhdəti sonradan onun memarlıq yaradıcılığında mühüm rol oynadı. Çünki memarlıq həm mühəndis dəqiqliyi, həm də rəssam təxəyyülü tələb edən nadir sənətlərdəndir.
Məktəbi uğurla başa vurduqdan sonra əmək fəaliyyətinə başlaması onun həyatında mühüm mərhələ oldu. Gənc yaşlarında “Azərdövlətlayihə” institutunda texnik-cizgiçi kimi çalışması ona böyük təcrübə qazandırdı. Burada o, layihələrin hazırlanması prosesini yaxından izləyir, memarlığın nəzəri əsaslarını praktik fəaliyyətlə birləşdirirdi.
Hər bir böyük memarın həyatında elə bir mərhələ olur ki, həmin dövr onun peşəkar taleyini müəyyənləşdirir. İlqar Əliyev üçün bu mərhələ Azərbaycan Politexnik İnstitutunun Memarlıq fakültəsində təhsil aldığı illər idi. 1971-ci ildə institutun I kurs tələbəsi olan gənc memar öz həyatını birdəfəlik memarlıq sənətinə bağladı.
Universitet illərində İlqar Əliyev yalnız dərsliklərlə kifayətlənmirdi. Dünya memarlıq tarixini, qədim və müasir memarlıq məktəblərini dərindən öyrənir, müxtəlif üslubların xüsusiyyətlərini araşdırırdı. Azərbaycanın zəngin memarlıq irsi də onun yaradıcılıq dünyasının formalaşmasında mühüm rol oynayırdı. Şirvanşahlar sarayı, İçərişəhər, Şəki xan sarayı və digər tarixi abidələr onda milli memarlıq ənənələrinə böyük sevgi oyatmışdı.1977-ci ildə Azərbaycan İnşaat Mühəndisləri İnstitutunu bitirdikdən sonra peşəkar fəaliyyətə başlayan İlqar Əliyev qısa müddətdə özünü bacarıqlı memar kimi təsdiq etdi. O, memarlıq layihələrinin hazırlanmasında yüksək məsuliyyət və yaradıcı yanaşma nümayiş etdirirdi.
Uzun illər “Azərdövlətlayihə” institutunda çalışan memar ölkənin müxtəlif bölgələrində həyata keçirilən çoxsaylı layihələrin müəllifi və iştirakçısı olmuşdur. Bu illər ərzində hazırlanan layihələr Azərbaycanın tikinti tarixinin mühüm səhifələrini təşkil edir.
Bakı şəhərində iki min film nüsxəsinin saxlanılması üçün inşa edilən xüsusi baza, xüsusi rabitə binası, neft sənayesi işçiləri üçün yaşayış kompleksi, elmi-tədqiqat institutlarının laboratoriya korpusları və səhiyyə obyektləri onun peşəkar fəaliyyətinin mühüm nəticələri idi.
Bu layihələr sadəcə tikinti obyektləri deyildi. Onlar ölkənin sosial, iqtisadi və mədəni inkişafının memarlıq ifadəsinə çevrilmişdi. Hər bir layihədə funksionallıqla estetik gözəllik arasında harmoniyanın qorunması əsas məqsəd kimi qarşıya qoyulurdu.
İlqar Əliyevin yaradıcılıq fəaliyyətində dövlət əhəmiyyətli inzibati binalar xüsusi yer tutur. Xətai, Qaradağ, Abşeron və Ağdam rayonlarının inzibati binalarının layihələndirilməsi zamanı o, dövlət memarlığının ciddiliyini və möhtəşəmliyini müasir memarlıq həlləri ilə birləşdirməyə çalışmışdır.
Azərbaycan–İran sərhədində yerləşən gömrük-keçid məntəqələrinin layihələndirilməsi isə xüsusi məsuliyyət tələb edən işlərdən biri idi. Çünki bu tikililər ölkənin memarlıq simasının xarici qonaqlar tərəfindən ilk görüldüyü məkanlardan hesab olunur. Buna görə də burada həm funksionallıq, həm təhlükəsizlik, həm də milli memarlıq elementləri nəzərə alınmalı idi.
Qubadlı şəhərində avtovağzal binasının layihələndirilməsi, Naxçıvan Muxtar Respublikasının Babək rayonunda qonaq evinin yaradılması, Salyan və Şirvanda yaşayış binalarının tikilməsi onun yaradıcılıq coğrafiyasının nə qədər geniş olduğunu göstərir.
1994-cü ildə Bakı Şəhər İcra Hakimiyyətinin Memarlıq və Şəhərsalma Baş İdarəsində fəaliyyətə başlaması İlqar Əliyevin peşəkar həyatında yeni mərhələ açdı. Şəhərsalma sahəsində çalışmaq memardan yalnız layihələndirmə bacarığı deyil, həm də strateji düşüncə tələb edir.
Şəhər canlı bir orqanizm kimidir. Onun inkişafını düzgün istiqamətləndirmək, tarixi irsi qorumaq və eyni zamanda müasir tələblərə cavab verən urbanistik mühit yaratmaq böyük məsuliyyət tələb edir. İlqar Əliyev uzun illər ərzində bu məsuliyyətli missiyanı uğurla yerinə yetirmişdir.
2007-ci ildən etibarən layihələrin baxılması sahəsində rəhbər vəzifələrdə çalışması onun peşəkarlığının dövlət səviyyəsində yüksək qiymətləndirilməsinin göstəricisi idi. Sonrakı illərdə Şəhər Ərazisinin Tikinti Planlaşdırılması İdarəsində rəhbər vəzifələrdə fəaliyyət göstərərək Bakının inkişaf konsepsiyasının həyata keçirilməsində yaxından iştirak etmişdir.
1983-cü ildən Memarlar İttifaqının üzvü olan İlqar Əliyev Azərbaycan memarlıq ictimaiyyətinin fəal nümayəndələrindən biri kimi tanınır. O, müxtəlif tədbirlərdə, peşəkar müzakirələrdə və memarlıq layihələrinin qiymətləndirilməsi prosesində yaxından iştirak etmişdir.
Onun həyat fəlsəfəsinin əsasında bir fikir dayanır: memarlıq insan üçün yaradılır. Buna görə də hər bir layihədə insan rahatlığı, estetik gözəllik və funksional həll əsas prinsip kimi götürülür.
Bu gün Bakının müxtəlif guşələrində, Azərbaycanın şəhər və rayonlarında ucalan onlarla bina onun yaradıcılıq düşüncəsinin canlı daşıyıcısıdır. Hər bir bina memarın dünyagörüşünün, peşəkar zövqünün və zəhmətinin nəticəsidir.
Memarlıq tarixçiləri tez-tez qeyd edirlər ki, şəhərlər insan ömründən daha uzun yaşayır. Buna görə də memarların yaratdığı əsərlər gələcək nəsillərlə ünsiyyət quran səssiz şahidlərə çevrilir. İlqar Əliyevin layihələri də məhz belə memarlıq nümunələridir.Şəhərlər yalnız küçələrdən, meydanlardan və binalardan ibarət deyil. Onlar insanların düşüncələrinin, arzularının və estetik baxışlarının daşlaşmış ifadəsidir. Hər bir uğurlu memarlıq əsəri isə həmin şəhərin görünən siması ilə yanaşı, görünməyən ruhunu da formalaşdırır. Bakının mərkəzində, Tolstoy küçəsi 169 ünvanında, İSR Plazanın arxasında yerləşən yaşayış binası da məhz belə tikililərdən biridir. Bu bina sadəcə yaşayış məkanı deyil, müasir şəhər memarlığının estetik prinsipləri ilə klassik memarlıq ənənələrinin vəhdətindən yaranmış sənət nümunəsidir.Memarlıq tarixində bəzi tikililər vardır ki, onlar ilk baxışdan diqqəti cəlb etməyi bacarır. Bu diqqət yalnız hündürlüyün və ya dəbdəbənin nəticəsi olmur. Əsl səbəb memarın yaratdığı harmoniyadır. Abşeronun günəşli iqlimində bu rənglər tikiliyə xüsusi cazibə qazandırır. Günəş şüaları fasadın üzərində oynadıqca bina müxtəlif tonlarla canlanır və sanki yaşayır.Memarlıqda ən çətin məsələlərdən biri hündürlük və insan miqyası arasında tarazlığı qorumaqdır. Bu layihədə həmin prinsip uğurla həll olunmuşdur. Bina kifayət qədər monumental təsir bağışlasa da, insanda yadlaşma hissi yaratmır. Əksinə, onun ölçüləri və kompozisiyası insan üçün rahat və ahəngdar mühit formalaşdırır.
Bakı son onilliklər ərzində sürətlə inkişaf edən şəhərlərdən biri olmuşdur. Bu inkişaf prosesində yeni tikililərin tarixi şəhər mühitinə uyğunlaşdırılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Müasir memarlığın əsas prinsiplərindən biri funksionallıqdır. Lakin həqiqi memarlıq yalnız funksionallıqla məhdudlaşmır. Əgər bina insanda estetik duyğular oyatmırsa, onun memarlıq dəyəri yarımçıq qalır. Memarlıq sənəti haqqında məşhur fikir var: “Yaxşı bina öz dövrünü əks etdirir, böyük bina isə gələcəyə inamla danışır.” Burada klassik memarlıq irsinin estetikası ilə müasir texnologiyaların imkanları qovuşur, nəticədə şəhər məkanında seçilən və yadda qalan memarlıq obrazı yaranır.Memarlıq şəhərin ruhunu formalaşdıran sənətdir.
İllər keçəcək, şəhərin siması dəyişəcək, yeni tikililər yaranacaq. Lakin memarlıq dəyəri olan binalar zamanın sınağından çıxaraq yaşayacaqlar. Çünki belə tikililər yalnız yaşayış məkanı deyil, həm də dövrün estetik düşüncəsinin daşlara həkk olunmuş tarixidir.
Onun ömür yolu sübut edir ki, memarlıq yalnız peşə deyil, həm də xalqın mədəni yaddaşını formalaşdıran böyük missiyadır. Daşlarda, küçələrdə, meydanlarda və şəhərlərin siluetində yaşayan bu missiya gələcək nəsillərə ötürülərək yaşayır.
İlqar Əliyevin adı da Azərbaycan memarlığının inkişaf salnaməsində özünəməxsus yer tutan, yaratdığı əsərlərlə zamanın yaddaşına həkk olunan memarlar sırasında hörmətlə çəkilir. Memarın verdiyi layihələr əsasında tikilən binalar gələcəkdə də Azərbaycan şəhərlərinin simasında yaşayacaq, peşəkarlığın və memarlıq sənətinə sədaqətin nümunəsi kimi dəyərləndiriləcəkdir.Dövrün estetik təfəkkürünü daşlara həkk edən, Azərbaycan memarlıq məktəbinin inkişafına sanballı töhfələr verən İlqar Əliyevə bundan sonrakı fəaliyyətində də yeni yaradıcılıq uğurları, möhtəşəm layihələr və tükənməz ilham arzulayırıq. Qoy onun zəngin təcrübəsi, yüksək peşəkarlığı və yaradıcı düşüncəsi ölkəmizin memarlıq salnaməsini daha da zənginləşdirsin, Azərbaycan Respublikasının elm, memarlıq və şəhərsalma tarixində yeni uğurların təməl daşına çevrilsin.
Yaşayın, yaradın, qurun! Qoy zəhmətinizin bəhrəsi olan əsərlər zamanın sınağından keçərək gələcək nəsillərə Azərbaycanın yaradıcı düşüncəsinin, estetik zövqünün və memarlıq qüdrətinin parlaq nümunələri kimi ərmağan olunsun.