Arif Əzizin çoxşaxəli yaradıcılıq yolu və Azərbaycan təsviri sənətinin inkişafına verdiyi əvəzsiz töhfələr

Rənglərin və formaların sirli dünyasında Arif Əziz imzası Azərbaycan təsviri sənətinin özünəməxsus, zəngin və bənzərsiz yaradıcılıq hadisələrindən biri kimi parlaq şəkildə diqqəti cəlb edir. Onun fırçasından süzülən sənət yolu yalnız fərdi istedadın və dayanmadan davam edən yaradıcılıq axtarışlarının tarixçəsi deyil, həm də insanın özünü, zamanın sürətli axarını, milli yaddaşın dərin qatlarını və kainatın əzəli harmoniyasını bədii vasitələrlə dərk etmək cəhdidir. 1943-cü ildə Bakının Xəzər mehi ilə yoğrulmuş mühitində başlayan ömür və sənət yolu onu Azərbaycan rəngkarlığının ən seçilən, vizual təfəkkürü ilə fərqlənən nümayəndələrindən birinə, milli sənət düşüncəsini müxtəlif dünya mədəniyyətlərinin estetikası ilə əlaqələndirən genis görünüşlü yaradıcı şəxsiyyətə çevirmişdir. Arif Əzizin tablolarda canlandırdığı əsərlərində rənglər sadəcə təsvir vasitəsi, xətlər isə formaları müəyyənləşdirən adi texniki elementlər deyil. Onlar insan duyğularının, dərin fəlsəfi düşüncələrin, əsrlərdən bəri süzülüb gələn tarixi yaddaşın və ruhun mürəkkəb qatlarını nəfəs kimi ifadə edən müstəqil bədii dilin ayrılmaz komponentləridir.
Sənətkarın zəngin yaradıcılıq palitrasına nəzər saldıqda aydın olur ki, onun estetik dünyagörüşünün təməlində milli köklərə sarsılmaz bağlılıqla yenilik axtarışlarının ecazkar vəhdəti dayanır. O, ənənənin qorunmasını keçmişin formalarını olduğu kimi təkrarlamaq kimi deyil, həmin zəngin irsin müasir düşüncənin işığında yenidən mənalandırılması və ona ikinci həyat verilməsi kimi qəbul edən usta sənətkarlardandır. Bu baxımdan Arif Əzizin rəngkarlığı, incə qrafikası və funksional dizayn fəaliyyəti arasında görünməz, lakin çox möhkəm daxili əlaqə mövcuddur. Hər bir istiqamət onun sənət təfəkkürünün ayrı-ayrı parlaq tərəflərini üzə çıxarır, bütövlükdə isə rəssamın fərdi, təkrarolunmaz üslubunun formalaşmasına xidmət edir.Sənətkarın peşəkar dünyagörüşünün formalaşmasında aldığı dərin akademik təhsilin, qrafika və dizayn sahəsindəki geniş praktiki təcrübəsinin mühüm rolu olmuşdur. Moskva Ali Bədii-Sənaye Məktəbinin zəngin ənənələri daxilində qazandığı biliklər ona kompozisiyanın mürəkkəb quruluşunu, xəttin sonsuz ifadə imkanlarını, formaların bir-biri ilə qarşılıqlı münasibətini və məkanın daxili dinamikasını dərindən mənimsəməyə imkan yaratmışdır. Bununla belə, Arif Əzizin yaradıcılığını yalnız akademik bilik və texniki ustalıqla izah etmək mümkün deyil. Onun sənətinin sehrli və fərqləndirici xüsusiyyəti həmin peşəkar hazırlığın sərbəst təxəyyül, milli estetik yaddaş və dərin fəlsəfi düşüncə ilə təbii şəkildə qovuşmasıdır.
Şərq miniatür sənətinin incə dekorativ ifadə imkanları, ornamental təfəkkürün ritmik quruluşu və müasir rəngkarlığın cəsarətli axtarışları onun yaradıcılıq emalatxanasında özünəməxsus estetik dialoq yaradır. Rəssam ənənə ilə müasirlik arasında kəskin sərhəd çəkmək əvəzinə, onların bir-birini zənginləşdirdiyi, tamamladığı harmonik bədii məkan formalaşdırır. Bu məkan daxilində xətt bəzən fikrin istiqamətini müəyyənləşdirən bir cizgiyə, rəng emosional gərginlik və coşqu yaradan qüvvəyə, forma isə təsvir olunan obyektin fiziki hüdudlarını aşaraq simvolik məna qazanan bədii kəşfə çevrilir. Beləliklə, onun sənətində zahiri görünüşlə daxili məzmun arasında daim davam edən canlı və fəlsəfi bir dialoq meydana çıxır.
Arif Əzizin yaradıcılıq dünyasında külləri və daşları ilə əfsanəvi Abşeron xüsusi, müqəddəs bir yer tutur. Bu coğrafiya onun üçün yalnız doğulub boya-başa çatdığı məkan deyil, həm də milli yaddaşın, tarixi qatların və insanın torpaqla mənəvi bağlılığının bədii ifadesidir. Qədim qalalar, minilliklərin sükutunu qoruyan daş tikililər, pirlər, Abşeron kəndlərinin sakit mənzərələri, Xəzərin çırpınan sahilləri və bu yarımadanın özünəməxsus təbiəti rəssamın bədii təfəkküründə tamamilə yeni məna qazanır. Burada adi görünən bir daş belə keçmişin səssiz şahidinə, qədim bir tikili esa zamanın yaddaşını özündə yaşadan simvola çevrilir.
«Pir», «Ağlayan daşlar», «Qədim tikili», «Qala kəndi» və «Qobustan» kimi silsilə əsərlərin adları belə sənətkarın diqqətinin milli tarixin, qədim məkanların və mədəni yaddaşın üzərində cəmləndiyini aydın göstərir. Bu mövzulara münasibətdə dekorativ həll, rənglərin emosional ifadəliliyi və kompozisiyanın ritmik ahəngi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Abşeronun sərt təbiəti, torpağın isti, qızılı və boz çalarları, daşların susqunluğu və qədim yaşayış məkanlarının sadə gözəlliyi rəssamın bədii dilində yeni estetik məzmun və poetik ruh əldə edir. Bu əsərlərin həqiqi dəyəri yalnız müəyyən bir coğrafiyanın təsvirində deyil, onlarda milli kimliklə zamanın münasibəti, insanla təbiətin bölünməz bağlılığı, keçmişlə bu gün arasındakı mənəvi körpü aydın duyulur. Rəssam doğma torpağın görünən mənzərəsindən çıxış edərək onun görünməyən mənəvi qatlarına nüfuz edir, Abşeron beləliklə, coğrafi məkan olmaqdan çıxıb sənətkarın təxəyyülündə yaşayan bədii dünyaya çevrilir.Arif Əzizin sənət düşüncəsini zənginləşdirən başlıca cəhətlərdən biri də onun dünya xalqlarının rəngarəng mədəniyyətinə açıq olmasıdır. Hindistan, Seneqal və başqa uzaq ölkələrlə bağlı zəngin təəssüratları onun yaradıcılığında yeni rəng münasibətlərinin, fərqli ritmlərin və insan obrazlarına çoxşaxəli baxışların meydana çıxmasına şərait yaratmışdır. Bu səfərlər sənətkarın dünyagörüşünü genişləndirən, milli təcrübə ilə ümumbəşəri dəyərlər arasında sintez yaradan parlaq yaradıcılıq mərhələsidir. Seneqal mövzusuna həsr olunan əsərlərdə Afrika mühitinin canlılığı, insan obrazlarının emosional ifadəliliyi və rənglərin təsir gücü ön plana çıxır. «Seneqal qızları», «Dakarda bazar», «Oyanış», «Seneqal maskaları», «Baobab», eləcə də «Balıqçı» və «Afrikalı gənc qadın» portretlərində rənglərin intensivliyi, formaların ritmik əlaqəsi və kompozisiyanın dinamikası təsvirlərə nadir emosional dərinlik bəxş edir. Hindistan təəssüratları isə rəssamın mənəvi simvollara münasibətində başqa bir fəlsəfi istiqamət açır. Fərqli mədəniyyətlərə müraciətdə məqsəd ekzotika yaratmaq deyil, insan təcrübəsinin müxtəlifliyini dərk edərək onu universal sənət dilinə çevirməkdir. Milli köklərdən başlanan bu yaradıcılıq yolu müxtəlif coğrafiyaları birləşdirən estetik dialoqa çevrilmişdir.Rəssamın Avropa şəhər mühitinə və onun vizual ritminə münasibəti də bu axtarışların mühüm tərkib hissəsidir. «Mulen Ruj» silsiləsində şəhərin hərəkəti, işıq və rəng münasibətləri, xətlərin kəsişməsi və ornamental quruluş xüsusi ifadə imkanları yaradır. Şəhər yalnız binalardan ibarət fiziki məkan kimi deyil, enerjinin və insan təəssüratlarının toplandığı canlı, nəfəs alan bir mühit kimi qavranılır.Arif Əzizin yaradıcılığında bütün bu axtarışların zirvə nöqtəsi və fərqli estetik istiqamətdə cəmləşdiyi mərhələ onun məşhur «Bəyaz dövrü»dür.Azərbaycanın görkəmli xalq rəssamı Arif Əzizin yaradıcılığının müəyyən bir mərhələsi rəsmi olaraq elmi ədəbiyyatda “Ağ dövr ya bəyaz dövr” (White period) adlanır. Onun bu üslubda çəkilən tablolarını təhlil edən xüsusi
bədii kitablar və monoqrafiyalar məhz bu adla işıq üzü görmüşdür. Ağ rəngin üstünlük təşkil etdiyi bu yaradıcılıq xətti sənətkarın rəngə, formaya, habelə sükuta münasibətini yeni müstəviyə daşıyır. Ağlıq burada sadəcə fon və ya rəng seçimi deyil, təsvirin görünən və görünməyən tərəflərini bir araya gətirən mənəvi vasitədir. Bədii düşüncədə ağ rəng saflıq, işıq, sükut, başlanğıc və mənəvi bütövlük deməkdir. Arif Əzizin bəyaz əsərlərində bu mənalar xəttin incəliyi və səthin sakit ritmi ilə ifadə olunur. Rəssam rəngin vizual üstünlüyünü azaltmaqla xəttin və formanın qavranılmasına daha geniş yer açır. «Həyat rəmzi», «Abşeron naxışları», «Yuxu», «Göy cisimləri» və «Karvan» kimi əsərlərdə keçmişin ornamental yaddaşı və zaman anlayışları daha sakit, lakin düşüncə baxımından son derece zəngin ifadə formasında birləşir. Rənglərin çoxluğu ilə deyil, vizual sakitliklə ifadə olunan bu əsərlər tamaşaçını öz daxili aləminə və dərin müşahidəyə dəvət edir.
Sənətkarın milli bayramların bədii tərtibatında iştirakı və Novruz şənliklərinin vizual estetikasına verdiyi töhfələr onun qrafik dizayn və məkan kompozisiyası sahəsindəki böyük təcrübəsinin göstəricisidir. Günəş, alov, ornamental ritm və yenilənmə motivləri onun sənətində milli ruhun tərənnümünə çevrilir. Eynilə, vətən və tarixi məsuliyyət mövzusu da onun fırçasında mühüm yer tutur. «Zəfərə doğru» əsəri qələbə ideyasının, iradənin və gələcəyə olan sarsılmaz inamın bədii tərənnümüdür. Rəssamın mücərrəd və simvolik ifadə imkanları bu mövzunu klassik süjetlərdən fərqli, fəlsəfi müstəvidə şərh etməyə imkan verir. «Dünyaya baxan göz» əsəri isə insanın özündən kənara çıxaraq kainatı anlamaq istəyini, müşahidə və özünüdərk prosesini simvollaşdırır.
Arif Əzizin sənət dünyasını tamamlayan mühüm məkanlardan biri də onun adı ilə bağlı olan «Arif Aziz Art House»dur. Bu sənət evi rəssamın müxtəlif dövrlərdəki axtarışlarını, emalatxana mühitinin sehrini və yaradıcılıq xatirələrini bir araya gətirən canlı mədəniyyət ocağıdır. Erkən qrafik işlərdən Abşeron motivlərinə, Afrika səyahətlərindən bəyazlıq estetikasına qədər uzanan yaradıcılıq xətti burada vahid inkişaf prosesi kimi nümayiş olunur. Eyni zamanda, sənətkarın uzun illər ərzində həyata keçirdiyi pedaqoji fəaliyyət gənc rəssamların yetişməsində, onların estetik zövqünün və sərbəst düşüncəsinin formalaşmasında müstəsna rol oynamışdır.Arif Əzizin çoxşaxəli yaradıcılıq yolu və Azərbaycan təsviri sənətinin inkişafına verdiyi əvəzsiz töhfələr dövlət tərəfindən hər zaman yüksək qiymətləndirilmişdir. O, 1985-ci ildə «Şərəf nişanı» ordeni ilə təltif edilmiş, 1992-ci ildə professor elmi adına və «Əməkdar incəsənət xadimi» fəxri adına layiq görülmüşdür. 2018-ci ildə isə rəssam Azərbaycan Respublikasının «Xalq rəssamı» fəxri adına layiq görülmüş və «Şöhrət» ordeni ilə təltif edilmişdir. Bu adlar və mükafatlar rəssamın uzun illər ərzində çəkdiyi zəhmətin rəsmi təsdiqidir. Lakin rəssamın əsl mənəvi sərvəti yaratdığı ecazkar əsərlərdə, yetişdirdiyi tələbələrdə və tamaşaçının ruhunda oyatdığı dərin duyğularda yaşayır.Arif Əzizin sənət yolunu birləşdirən əsas xətt müxtəliflik daxilində bütövlük axtarışıdır. Bu yaradıcılıqda rəng bəzən hisslərin gur səsinə, bəzən yaddaşın dərin qatlarına, bəzən də səssiz düşüncənin ifadəsinə çevrilir. Ağlıq isə bütün bu ifadə imkanlarını sadəlik daxilində yenidən düşünməyə dəvət edir. Bəzən bir xətt bütöv bir yaddaşı, bir rəng insanın taleyini, ağ bir səth isə saysız-hesabsız düşüncəni ifadə edə bilər. Sənətin əsl qüdrəti görünən formanın arxasında yeni məna qatları yaratmaq, tamaşaçını düşünməyə sövq etmək və zaman geçdikcə fərqli şəkildə oxuna bilmək qabiliyyətindədir. Rənglərin səsi ilə sükutun dilini bir araya gətirən bu sənət dünyası Azərbaycan təsviri sənətinin müasir inkişaf mənzərəsində özünəməxsus, əbədi yer tutur.
Bəziləri üçün ağ rəng sadəcə bir boşluqdur, sənətdə hələ toxunulmamış başlanğıcdır. Lakin bizim bugünkü müsahibimiz üçün ağ rəng bütün rənglərin, duyğuların və fəlsəfənin qovuşduğu müstəsna bir dünyadır.Biz Azərbaycan rəngkarlıq sənətinə gətirdiyi yeniliklərlə mövcud estetik qəlibləri aşan, Dünya Rəssamlıq Akademiyasının Bakı nümayəndəliyinin rəhbəri, Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin professoru, Xalq rəssamı Arif Əzizlə onun emalatxanasında görüşdük.
Onunla yalnız rənglərin harmoniyasından deyil, keçmişdən gələcəyə uzanan sənət yolundan, Şərq və Qərb estetik düşüncəsinin qovuşmasından, müasir nəslin yaradıcılıq dünyasından, incəsənətə təsirindən, insan ruhunun görünməyən qatlarından və zamanın fövqündə dayanmaq gücünə malik sənətin mahiyyətindən danışdıq. Hər sual bizi yeni bir düşüncə məkanına, hər cavab isə rənglərin arxasında gizlənən fəlsəfi həqiqətlərə doğru aparır.
Müsahibəni təqdim edirik:
Arif müəllim, sizin yaradıcılığınızda ağ rəng adi bir rəng olmaqdan çıxaraq bütöv bir fəlsəfi sistemə çevrilir. Bir çoxları ağı başlanğıc, təmizlik və ya boşluq kimi qəbul edir. Bəs sizin sənət dünyanızda ağ rəng nəyin sonu, nəyin başlanğıcıdır?
-Mənim üçün ağ rəng heç vaxt boşluq olmayıb. Boşluq kimi görünən məkanın daxilində bəzən ən böyük mənalar gizlənir. İnsan ağ kətana baxanda ilk növbədə orada olmayanları görür. Mən isə orada mövcud ola biləcək bütün ehtimalları görürəm. Ağ rəng mənim üçün düşüncənin azadlığı, ruhun təmizliyi, işığın fəlsəfəsi və rənglərin görünməyən yaddaşıdır.
Ağ mənim üçün nə başlanğıcın, nə də sonun mütləq sərhədidir. O, başlanğıcla sonun bir-birinə qovuşduğu, insanın özünü yenidən kəşf etdiyi mənəvi məkandır.
Sizin tablolarınızda Şərq miniatürünün zərifliyi ilə Qərb modernizminin sərbəstliyi arasında maraqlı bir əlaqə duyulur. Bu iki fərqli estetik düşüncəni eyni əsərdə necə birləşdirirsiniz?
— Mən Şərqlə Qərbi bir-birinə qarşı qoymağın tərəfdarı deyiləm. Bunlar insanlığın yaratdığı böyük mədəniyyət xəzinəsinin iki mühüm istiqamətidir. Şərq mənəvi dərinliyi, ornament yaddaşı, simvolik düşüncəsi və xəttin poetikası ilə zəngindir. Qərb sənəti isə müxtəlif tarixi mərhələlərdə forma axtarışları, kompozisiya təcrübələri və bədii azadlığın sərhədlərini genişləndirməsi ilə diqqəti cəlb edib.
Hər bir sənətkarın yaradıcılıq böhranı, tərəddüdü, ağ kətan qarşısında susduğu anlar olur. Belə məqamlarda Arif Əziz ilhamı harada axtarır?
— Məncə, sənətkarın bütün həyatı ilhamlı anlardan ibarət ola bilməz. Yaradıcılıq yalnız duyğunun coşması deyil, həm də səbir, müşahidə, intizam və daxili mübarizədir. Bəzən insanın içində çoxlu fikir olur, amma onların heç biri kətana köçmək istəmir. Bəzən isə uzun müddət axtardığın bir ifadə qəfil, ən gözləmədiyin anda qarşına çıxır. Çox zaman dənizin gözəlliyini seyr edərkən ilham alıram, bütün xatirələr gözümün önündə canlanır.
Uzun illərdir Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində professor kimi gənclərin yetişməsinə töhfə verirsiniz. Bugünkü texnologiya ilə böyüyən gənclərin sənətə münasibəti sizin tələbəlik illərinizdən nə ilə fərqlənir?
— Hər dövrün öz imkanları, öz çətinlikləri və öz düşüncə tərzi var. Bizim tələbəlik illərimizdə məlumatı əldə etmək, müxtəlif sənət məktəbləri ilə tanış olmaq, xarici təcrübələri öyrənmək indiki qədər asan deyildi. İnsan daha çox kitabxanalara, müəllimlərin şəxsi təcrübəsinə, emalatxanalara və uzunmüddətli müşahidələrə arxalanırdı.
Bu gün gənclərin əlində əvvəllər təsəvvür etmək belə çətin olan imkanlar var. Dünyanın müxtəlif muzeylərini, rəssamların əsərlərini, sənət nəzəriyyələrini və texniki üsulları rəqəmsal vasitələrlə öyrənmək mümkündür. Bu, böyük üstünlükdür. Texnologiya bizə çox şey göstərə bilər, amma nəyə görə heyrətləndiyimizi, nəyə görə kədərləndiyimizi və hansı mənanı ifadə etmək istədiyimizi özümüz müəyyənləşdirməliyik.Mənim üçün yaxşı tələbə müəllimin dediklərini olduğu kimi təkrarlayan deyil, müəllimin də düşünməsinə səbəb olan suallar verə bilən tələbədir.
Süni intellekt artıq rəqəmsal təsvirlər yaradır, müxtəlif üslubları birləşdirir, saniyələr ərzində mürəkkəb vizual kompozisiyalar hazırlayır. Sizcə, o, rəssamın əl enerjisini və sənətin ruhunu əvəz edə bilərmi? Gələcək nəsillərə nə tövsiyə edərdiniz?
— Gələcək nəsillərə tövsiyəm budur: texnologiyadan qorxmayın, amma ona düşünmədən təslim də olmayın. Ondan istifadə edin, imkanlarını öyrənin, lakin öz gözünüzü, zövqünüzü, müşahidə qabiliyyətinizi və müstəqil düşüncənizi inkişaf etdirməyi unutmayın.
Əsərləriniz müxtəlif ölkələrdə nümayiş etdirilib, yaradıcılığınız fərqli mədəniyyətlərdən olan tamaşaçılara təqdim olunub. Sizin sənətiniz vasitəsilə Azərbaycanın ruhunun başqa ölkələrdə hiss edildiyini görmək hansı duyğuları doğurur?
— Sənət dilinin gözəlliyi ondadır ki, o, milli sərhədləri aşaraq insanları bir-birinə yaxınlaşdıra bilir. Müxtəlif dillərdə danışan, fərqli mədəni mühitlərdə yaşayan insanlar bəzən bir sənət əsərinin qarşısında eyni duyğunu yaşayırlar. Bu, sənətin bəşəri mahiyyətidir.
Azərbaycanın musiqisi, muğamı, xalçaçılığı, miniatür sənəti, memarlığı və şifahi ədəbiyyatı böyük bir mənəvi xəzinədir. Bu irsin hər birində həm milli xarakter, həm də bəşəri duyğular yaşayır. Mənim üçün bu ənənələr yalnız keçmişin yadigarı deyil, müasir sənət düşüncəsini də qidalandıra bilən yaradıcı mənbələrdir.
Xarici tamaşaçı əsərimdə özünə yaxın bir duyğu tapırsa, bu, sənətin insanlar arasında körpü yaratmaq gücünü göstərir.
Əgər zaman maşını ilə sənət tarixinin böyük şəxsiyyətlərindən biri ilə emalatxananızda bir fincan çay arxasında söhbət etmək imkanınız olsaydı, kimi seçərdiniz? Sizcə, həmin dahilər bu gün yaşasaydılar, hansı mövzulara müraciət edərdilər?
— Sənət tarixində elə şəxsiyyətlər var ki, onların hər biri ilə söhbət etmək bütöv bir düşüncə məktəbinə daxil olmaq deməkdir. Pikassonun formaya münasibəti, Salvador Dalinin təxəyyül sərhədlərini genişləndirməsi, Səttar Bəhlulzadənin Azərbaycan təbiətinə və milli duyğulara özünəməxsus baxışı müxtəlif sənət dünyalarını təmsil edir.Səttar Bəhlulzadə ilə söhbət etmək mənim üçün xüsusi maraq doğurardı. Çünki onun yaradıcılığında Azərbaycanın təbiəti sadəcə mənzərə deyil, duyğunun və milli yaddaşın ifadəsidir.
Bu dahilər bu gün yaşasaydılar, müasir insanın tənhalığına, texnologiyanın insan münasibətlərinə təsirinə, şəhərlərin sürətlə dəyişməsinə, müharibələrə, ekoloji problemlərə və insanın öz kimliyini axtarmasına müraciət edə bilərdilər.
Dünənimiz, bu günümüz və sabahımız. Bu üç zaman anlayışını bir yaradıcılıq yolunda birləşdirən sənətkar kimi gələcəyə baxanda bizi hansı portret gözləyir? Gələcəyin insanını necə təsəvvür edirsiniz?
— İnsan keçmişsiz yaşaya bilməz, çünki onun kimliyi yaddaşından başlayır. Bu gününü anlamadan gələcəyini qurmaq da mümkün deyil. Mənim üçün zaman bir-birindən tam ayrılmış üç məkan deyil. Keçmiş bu günün içində yaşayır, bu gün isə sabahın əsasını qoyur.
Gələcəyin portretini yalnız texnologiyanın inkişafı ilə təsəvvür etmək düzgün olmazdı. Bəli, insanın həyat tərzi dəyişəcək,yeni alətlər yaranacaq, şəhərlər və ünsiyyət formaları başqa görkəm alacaq. Amma insanın sevgi, azadlıq, ədalət, mənsubiyyət və mənəvi rahatlıq axtarışı öz əhəmiyyətini qoruyacaq.
Mən gələcəyin insanını daha çox bilən deyil, bildiklərini daha düzgün qiymətləndirən,daha çox imkanlara malik olan deyil, həmin imkanlardan məsuliyyətlə istifadə edən insan kimi görmək istərdim.
Siz Bakıda doğulmusunuz və bu şəhərin memarlıq simasının dəyişməsini müxtəlif dövrlərdə müşahidə etmisiniz. Gəncliyinizin Bakısı ilə bugünkü Bakı arasında rəssam gözü ilə hansı fərqləri görürsünüz? Bu şəhəri bir tabloya köçürsəydiniz, hansı xatirələrə yer verərdiniz?
— Bakı mənim üçün yalnız yaşadığım şəhər deyil, həm də yaddaşın, zamanın və müxtəlif mədəni qatların bir-birinə qovuşduğu böyük bir məkandır. Bu şəhərə baxarkən onun küçələrini, memarlığını, işıq və kölgə münasibətlərini, Xəzərin üfüqünü və insanlarının həyat ritmini birlikdə görmək lazımdır.
İçərişəhərin qədim daş yaddaşı, tarixi binaların memarlıq dili, müasir tikililərin dinamikası və Xəzərin dəyişkən üfüqü bu şəhərin vizual mənzərəsini zənginləşdirir.
Mən Bakını bir tabloya köçürsəydim, orada yalnız şəhərin bugünkü görünüşünü deyil, zamanın izlərini də ifadə etməyə çalışardım. Keçmişlə müasirliyin qarşılaşmasını, yaddaşla yeniliyin dialoqunu, şəhərin dəyişən simasının arxasında qorunub qalan mənəvi kimliyini göstərmək istərdim.
Sizin yaradıcılığınızda ağlıq, işıq və sakitlik xüsusi yer tutur. Bəs bu işıqlı dünyanın arxasında hansı kölgələr var? Sizi narahat edən, düşündürən və bəzən qorxudan nədir?
— İşıq haqqında danışarkən kölgəni unutmaq olmaz. İşığın mənası bir çox hallarda kölgə ilə münasibətində daha aydın görünür. İnsan həyatında da sevincin dəyərini kədəri, sülhün əhəmiyyətini münaqişəni, mərhəmətin gücünü isə laqeydliyi tanıdıqca daha dərindən anlayırıq.
Ağ rəng mənim üçün dünyadakı bütün problemlərin yox olması demək deyil. O, qarışıqlığın içində düşünmək, özünə kənardan baxmaq və mənəvi tarazlıq axtarmaq imkanıdır.
Məşhur rəssam Vasili Kandinski rənglərlə musiqi arasında dərin əlaqə görürdü. Siz emalatxanada işləyərkən musiqiyə qulaq asırsınızmı? Ağ rəngin musiqisi olsaydı, hansı melodiyanı xatırladardı?
— Rənglə musiqi arasında maraqlı mənəvi yaxınlıq var. Hər ikisi insanın hisslərinə müraciət edir, bəzən sözlə ifadə etməkdə çətinlik çəkdiyimiz duyğuları oyadır. Musiqi zaman daxilində səslərin münasibətindən yaranırsa, rəngkarlıq məkanda formaların,xətlərin, rənglərin və işığın münasibətini qurur.
Əgər ağ rəngin melodiyası olsaydı, mən onu yalnız bir musiqi əsəri ilə məhdudlaşdırmazdım. Bəzən muğamın dərinliyi, dənizin dalğalarının həzin səsi,bəzən klassik musiqinin nizamı, Çin xalqlarına məxsus musiqilər,bəzən də təbiətin səssizliyi bu rəngin fəlsəfəsini xatırlada bilərdi.
Təsəvvür edin ki, indiyə qədər mövcud olmayan, heç kimin adlandırmadığı yeni bir rəng yaratmaq imkanınız var. Həmin rənglə hansı əsəri çəkmək istərdiniz?
—Əgər belə bir imkan olsaydı, mən ilk növbədə həmin rəngin necə görünəcəyindən daha çox, hansı duyğunu ifadə edə biləcəyini düşünərdim. Çünki ,rəngin sənətdəki əhəmiyyəti yalnız fiziki xüsusiyyətləri ilə müəyyənləşmir. Onun yaratdığı assosiasiyalar, kompozisiyadakı rolu və tamaşaçıda oyatdığı hisslər də vacibdir.
Azadlıq ruhunun daim yenilənən hekayəsini çəkərdim.
Yaradıcılığınızın müxtəlif mərhələlərində sənaye dizaynı, kitab qrafikası, xalçaçılıq, monumental və dekorativ-tətbiqi sənət kimi sahələrlə məşğul olmusunuz.Sənaye dizaynı formanın funksiyasını, materialın imkanlarını və quruluşun məntiqini anlamağa kömək edir. Kitab qrafikası xəttin, mətnin, təsvirin və boşluğun münasibətini öyrədir. Xalçaçılıq və dekorativ-tətbiqi sənət isə ornamentin, ritmin, təkrarın və milli estetik yaddaşın əhəmiyyətini göstərir.
Dünya muzeylərində və şəxsi kolleksiyalarda yüzlərlə əsəriniz var. Özünüzdən ayrılması ən çətin olan tablo hansı olub?
-Hər bir tablo rəssamın övladı kimidir. Amma elə əsərlər var ki, onlar mənim keçid mərhələlərimdir daxili dönüş nöqtələrimdir. Onları emalatxanadan yola salmaq mənəvi baxımdan çətin olur, lakin sənət paylaşıldıqca yaşayan bir canlıdır.
Tablolarınızda tez-tez qarşılaşdığımız xətt və nöqtələrin fəlsəfi mənası nədir? Nöqtə başlangıcdır hər şey bir nöqtədən doğulur. Xətt isə zamanın və yolun özüdür. Əsərdəki nöqtələr və onları birləşdirən xətlər insanın bu dünyadakı taleyini, qarşılaşmalarını və kainatla olan qırılmaz əlaqəsini təcəssüm etdirir.
Bakıya, Xəzərə və Abşeron motivlərinə həsr olunmuş tablolarınızda Abşeronun isti torpaq ruhunu necə saxlayırsınız?
-Abşeron mənim ilham mənbəyimdir. Mənim Abşerona həsr etdiyim tablolarımda sarı, qızılı və qum tonları təkcə təbiəti deyil, oranın bürkeyini, küləyini və əsrlərdən gələn addım səslərini yaşadır. Abşeron silsiləsi mənim köklərimə mənəvi borcumdur.
Bütün həyatını sənətə həsr etmiş bir ustad kimi: Sənət insanı xilas edə bilərmi?
-Sənət dünyanı fiziki olaraq dəyişdirə bilməz, lakin insanın ruhunu xilas edə bilər. Ruhən xilas olmuş, gözəlliyi görə bilən insan isə ətrafındakı dünyanı dəyişməyə qadirdir. Sənət insanlığa hələ də ümidin var olduğunu xatırladan ən təmiz aynadır.
Əgər gələcək nəsillərə bu dünyadan yalnız bir mesaj ötürmək imkanınız olsaydı, həmin mesajı hansı cizgilərlə ifadə edərdiniz? Cəmiyyətə hansı mənəvi izi qoymaq istərdiniz?
Əgər dünyaya bir mesaj ötürmək imkanım olsaydı, həmin mesajın əsasını insanın öz daxili dünyasını qoruması, başqasının mənəvi sərhədlərinə hörmət etməsi və yaratmaq qabiliyyətini itirməməsi təşkil edərdi.
Çünki, insan yalnız yaşadığı illərlə deyil, yaratdığı dəyərlərlə də ölçülür. Həyatın həqiqi mənası bəzən böyük nailiyyətlərdə, bəzən isə kiminsə həyatında yandırdığın kiçik bir işıqda gizlənir.
Zaman və fəza anlayışı sizin tablolarınızda sanki əriyir. Bəs rəssam Arif Əziz zamanla necə rəftar edir onu dayandırmağa çalışır, yoxsa onunla axır?
-Zamanı dayandırmaq qeyri-mümkündür, lakin kətan üzərində zamanı “dondurmaq” və ya ona yeni bir ölçü vermək olar. Mən zamanla yarışmıram, onunla birgə axıram. Tablo bitəndə isə zaman o çərçivənin içində əbədiləşir.
Məmməd Aslanın misraları bu düşüncəni xatırladır:
“Yazmışam sözüm qala,
Çəkmişəm izim qala.
Nə qorxu ölümdən mənə,
Dünyada izim qala”.
Sənətkarın izi isə təkcə kətan üzərindəki boya qatlarından ibarət deyil. O iz düşüncələrdə, xatirələrdə, yetişdirdiyi insanlarda və sənətin gələcək inkişafına verdiyi töhfələrdə yaşayır.
Mən arzu edərdim ki, yaratdığım əsərlər məndən sonra da insanlarla danışsın, onlara yeni suallar versin və hər yeni nəsildə fərqli mənalar kəşf etməyə imkan yaratsın.
Emalatxanadan ayrılarkən insanın düşüncəsində yalnız rənglərin və formaların harmoniyası deyil, sənətin mahiyyəti haqqında yeni suallar da qalır. Bəlkə də əsl sənət əsərinin gücü məhz bundadır: o, tamaşaçıya hazır nəticə təqdim etmədən onu öz daxili dünyasına doğru səfərə çıxarır.
Arif Əzizin sənət dünyasında ağlıq boşluqdan çox ehtimalların, susqunluq yoxluqdan çox düşüncənin, sadəlik isə kasadlıqdan çox mahiyyətin ifadəsinə çevrilir. Bu dünyada hər cizgi bir axtarışın, hər forma bir düşüncənin, hər ağ sahə isə hələ söylənməmiş sözlərin işarəsi kimi oxuna bilər.
Xalq rəssamına arzumuz bundan ibarətdir ki, onun yaradıcılıq axtarışları yeni əsərlərlə, yeni düşüncə istiqamətləri ilə və yeni nəsillərin sənət yoluna işıq salan töhfələrlə davam etsin. Çünki sənətkarın ən böyük sərvəti yalnız yaratdıqları deyil, yaratmaq ehtiyacını gələcəyə ötürə bilməsidir. Ən böyük arzusu 85 yaşında Londonda Parisdə və doğma Bakıda , Azad Qarabağımizda möhtəşəm sərgi təşkil etməkdir, hərçənd ki, xarici ölkələrdə sərgilər təşkil olunan zaman çox böyük həyəcan keçirir.Buna baxmayaraq Azərbaycanı layiqincə təmsil etmək böyük şərəfdir.Çox sevindirici haldır ki, yolunu davam etdirən övladları və nəvəsi Arif vardır, bütün bunlar ailə ənənələrinə sadiqliyin bariz nümunəsidir.
Və bəlkə də ağ rəngin ən böyük sirri elə bundadır: insanın qarşısında heç vaxt tam bağlanmayan bir səhifə saxlayır. Həmin səhifədə dünənin yaddaşı, bu günün düşüncəsi və sabahın ümidi bir-birinə qovuşur. Sənətkarın fırçası isə bu üç zamanı birləşdirərək insan ruhunun daim yenilənən hekayəsini yazmağa davam etsin.