Tarixçilər, hər şeydən əvvəl, bir millətin keçmişini araşdıraraq onun bu günə qədər gəlməsini təmin edən böyük bir missiyanı yerinə yetirirlər. Azərbaycan tarixçilərinin üzərinə düşən ən mühüm məsuliyyətlərdən biri, müxtəlif dövrlərdə Azərbaycanın inkişafında əhəmiyyətli olan hadisələri toplamaq, təhlil etmək və düzgün şəkildə təsvir etməkdir. Onlar, həm də xalqın mədəniyyətini, dinini, dilini, adət-ənənələrini qorumağa çalışan elmi qüvvələrdir. Ulu Öndər Heydər Əliyev, özünün siyasi fəaliyyətinə başladığı ilk gündən etibarən, tarixə və onun gələcək nəsillərə doğru ötürülməsinə böyük əhəmiyyət verirdi. Onun tarixçilərə göstərdiyi diqqət, Azərbaycanın müstəqilliyinin bərpa edilməsi ilə əlaqədar daha da artmışdır. Heydər Əliyevin tarixə olan sevgisi yalnız keçmişə deyil, həm də bugünkü günə və gələcəyə olan münasibətini ifadə edirdi. Müstəqil Azərbaycan Respublikasının rəhbəri olaraq, Heydər Əliyev, milli tariximizin düzgün tədqiqi və obyektiv qiymətləndirilməsi üçün hər cür şərait yaratmış, tarixçilər qarşısında mühüm vəzifələr qoymuşdur. O, öz çıxışlarında dəfələrlə demişdir: “Bir xalqın tarixini bilməmək, onun gələcəyini qura bilməmək deməkdir”. Çünki, əgər bir millət öz tarixini unudarsa, bu, onun gələcəyi üçün təhlükəli ola bilər.
O, Azərbaycan tarixinin heç bir səhifəsinin unudulmamasını, yanlış təsəvvürlərin yaranmamasını və xalqımızın keçmişinin düzgün şəkildə təqdim olunmasını daim ön planda tutmuşdur.
Onun rəhbərliyi ilə Azərbaycan tarixinin müxtəlif dövrlərinə aid elmi tədqiqatların aparılması təşviq edilmiş, tarixçilərin tarixi abidələr, yazılı mənbələr və digər qiymətli materiallar üzərində işlərini davam etdirmələri üçün şərait yaradılmışdır. Bu sahədə Heydər Əliyevin göstərdiyi siyasi iradə, ölkə içində və beynəlxalq aləmdə Azərbaycan tarixinin düzgün təqdim edilməsi baxımından böyük önəm kəsb edirdi.Tarixin düzgün tərifi, xalqın özünə inamını və gələcəyə olan ümidini gücləndirir, məhz Heydər Əliyev də tarixçilərə olan qayğısı ilə bu məqsədi həyata keçirmişdir. Bu vəzifə həm də mürəkkəb bir məsuliyyətdir, çünki tarixçilər obyektiv qalmalı, yalnız faktlara əsaslanmalıdırlar. Ancaq, eyni zamanda, müasir dövrdə tarixçi, yalnız keçmişin şəkillərini çəkən deyil, həm də bu keçmişin bugünkü cəmiyyətə necə təsir etdiyini analiz edən şəxsdir. Məhz bu səbəbdən Azərbaycan tarixçiləri, yalnız tarix yazmaqla kifayətlənmirlər, onlar həm də bu tarixdən gələcəkdə nələr öyrənəcəyimizi, hansı dərsləri çıxaracağımızı təhlil edirlər.Tarix, bir xalqın kimliyini və taleyini, zəngin mədəniyyətini və irsini yaşadan, onu gələcəyə daşıyan dəyərli bir xəzinədir. Bu xəzinənin açılmasında və onun dərinliklərinə enilməsində isə alimlər, tarixçilər özünəməxsus rol oynayır. Bu mənada, Tofiq Hümbət oğlu Nəcəfli Azərbaycanın tarixşünaslıq sahəsində müstəsna bir alim və mütəxəssis olaraq tanınır. Onun elmi fəaliyyətinin zənginliyi, həm nəzəriyyə, həm də praktikada birləşən cəhətləri ilə ölkənin elm dünyasında xüsusi yer tutur. Tofiq Nəcəfli 1960-cı ilin bir soyuq noyabr ayında, Füzuli rayonunun Aşağı Seyidəhmədli kəndində dünyaya gəlib. Kiçik yaşlarından tarixə olan marağı, onu Azərbaycanın ən nüfuzlu ali təhsil müəssisələrindən biri olan Bakı Dövlət Universitetinin tarix fakültəsinə gətirib. 1987-ci ildə universiteti müvəffəqiyyətlə bitirən Tofiq müəllim, gələcək elmi fəaliyyətində uğurlu başlanğıcını qoymuş olur. Bu sahədəki həvəsi və zəhməti onu 1990-1993-cü illərdə AMEA-nın A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutunun aspiranturasına qədər aparır.
İlk elmi işini 1994-cü ildə “Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətlərinin tarixi müasir türk tarixşünaslığında” mövzusunda müdafiə edən Tofiq Nəcəfli, bu sahədəki ilkin işlərinin nəticəsi olaraq bir neçə mühüm monoqrafiyanı ərsəyə gətirmişdir. Onun yazdığı monoqrafiyalar, yalnız akademik cəmiyyət tərəfindən deyil, həm də tarixə maraq göstərən hər kəs tərəfindən böyük hörmətlə qarşılanır. Tofiq Nəcəflinin Vətənə olan bağlılığı, onun əsərlərindəki dərin milli hisslərdən açıq şəkildə sezilir. O, həyatını və yaradıcılığını Azərbaycan xalqının milli kimliyinin qorunmasına və təbliğinə həsr etmişdir. Yalnız sənətinin deyil, həm də şəxsi dünyagörüşünün əsasında, Azərbaycan tarixi, mədəniyyəti və ənənələri dayanır. Onun Azərbaycanı və xalqını tanıtmaq, onları dünya səhnəsində daha yaxından tanımaq məqsədilə apardığı tədqiqatlar və fəaliyyətlər, milli kimliyin əhəmiyyətini bir daha vurğulayır.
Tofiq Nəcəflinin əsərlərində “Vətən” anlayışı, yalnız torpaq və sərhədlərlə bağlı deyil, xalqın mənəvi zənginlikləri, onun keçmişi və gələcəyi ilə də əlaqəlidir. O, öz yaradıcılığında Azərbaycan mədəniyyətinin dərinliklərinə enərək, xalqının tarixini, mübarizəsini və ruhunu bir-birinə bağlayan sətirlər yaradır.
Nəcəflinin elmi əsərləri, həm Azərbaycan tarixinin, həm də türk dünyasının orta əsrlər dövrünün dərinliklərinə enməkdə böyük əhəmiyyət kəsb edir. Onun “Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətlərinin tarixi müasir türk tarixşünaslığında” (2000), “Qaraqoyunlular və Ağqoyunlular” (2011, fars dilində) və “Azərbaycan Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətləri” (2012) adlı monoqrafiyaları, bu mövzuda olan boşluqları doldurmaqla yanaşı, yeni elmi tədqiqatlara əsaslı bir zəmin yaratmışdır.
Onun bu sahədəki əsərləri yalnız Azərbaycan tarixini araşdırmaqla kifayətlənmir, həm də türk tarixşünaslığının qədim və müasir mərhələlərini birləşdirir. Tofiq Nəcəflinin əsərləri, çoxsaylı tarixi mənbələrdən və sənədlərdən istifadə etməklə, bir zamanlar unudulmuş və ya az işıqlandırılmış məsələləri yenidən gündəmə gətirir. Bu əsərlər təkcə akademik dünyada deyil, həm də geniş oxucu kütləsində böyük maraq doğurur. Əsərlərinin hər biri, orta əsrlər tarixi ilə bağlı bir araşdırma işindən daha çox, bir dövrün çətinliklərini, mübarizələrini və zəfərlərini əks etdirən tarixi şəcərəni oxuculara təqdim edir.
Tofiq Nəcəflinin elmi yaradıcılığında Azərbaycan Səfəvi dövləti anlayışı mərkəzi yer tutur və onun tədqiqatlarında bu dövlət Azərbaycan siyasi və mədəni dövlətçilik ənənələrinin zirvəsi kimi təqdim olunur. Tofiq Nəcəfli Səfəvi dövlətini milli-siyasi mənsubiyyət baxımından Azərbaycan dövləti kimi səciyyələndirir. Nəcəflinin əsərlərində xüsusi yer tutan istiqamətlərdən biri Səfəvi dövləti və onun beynəlxalq əlaqələri məsələsidir. 2016-cı ildə doktorluq disserasiyasını uğurla müdafiə etdikdən sonra onun tədqiatlarının ağırlıq mərkəzi məhz bu istiqamətdə daha intensiv xarakter aldı.
Tofiq Nəcəflinin tədqiqatlarında Azərbaycan Səfəvi dövləti XVI–XVII əsrlər Avrasiyasının geosiyasi tarazlıq elementi kimi təqdim olunur. Qərbdə Osmanlı imperiyası, şimalda Moskva dövləti, cənubda Hindistan və Dekan sultanlıqları ilə aparılan diplomatik əlaqələr Səfəvilərin regional balans siyasətinin göstəricisi kimi təqdim olunur. Səfəvi hökmdarlarının diplomatik missiyaları və beynəlxalq müqavilələri Azərbaycanın dövlətçilik mədəniyyətinin yüksək səviyyəsini nümayiş etdirir. Bu baxımdan, Nəcəfliyə görə, Səfəvi dövləti Azərbaycan diplomatiyasının ilk imperiya modeli kimi dəyərləndirilməlidir.
Nəcəfli yazır ki, Səfəvi dövlətinin iqtisadi qüdrəti Azərbaycanın şəhərləri və vilayətləri ilə sıx bağlı idi. Təbriz, Gəncə, İrəvan, Dərbənd, Şamaxı, Naxçıvan və Ordubad kimi şəhərlər sənətkarlıq, ticarət və vergi toplanması baxımından dövlətin sabitliyini təmin edən əsas regionlar idi. Bu inzibati-iqtisadi struktur, alimin fikrincə, Azərbaycan dövlətçilik ənənəsinin idarəetmə təcrübəsini imperiya miqyasına çıxarmışdı.
Tofiq Nəcəflinin tədqiqatlarında Azərbaycan Səfəvi dövləti etnik və mənəvi kökləri ilə milli dövlətçilik xəttinin daşıyıcısı; dil, mədəniyyət və ideologiya baxımından türk-islam sintezinin nümunəsi; beynəlxalq münasibətlər sistemində Avrasiya miqyaslı güc mərkəzi kimi təqdim olunur.
Tarix elmi ilə bağlı yazdığı monoqrafiyalar həm də böyük bir tarixi sərhədin – Azərbaycan və türk dünyasının keçmişinin, bir-birinə bağlı olan tarixi hadisələrinin aydınlaşdırılmasına xidmət edir. Tofiq Nəcəflinin “Azərbaycan Səfəvi dövlətinin xarici siyasəti (Türkiyə tarixşünaslığında)” adlı monoqrafiyası məhz belə bir zəka parıltısıdır.
Monoqrafiya XVI-XVIII əsrin əvvəllərini əhatə edərək Səfəvi dövlətinin yaranmasından qüdrətlənməsinə qədərki dövrdə yürütdüyü xarici siyasəti geniş aspektdə tədqiq edir. Əsərin mərkəzində təbii ki, Səfəvi–Osmanlı münasibətləri dayanır. Bu iki nəhəng imperiya arasındakı gərgin diplomatik mübarizələr, elçi mübadilələri və saysız-hesabsız hərbi qarşıdurmalar Türkiyə tarixçilərinin əsərləri əsasında təhlil olunur. Müəllif Osmanlı tarixçilərinin Səfəvi-Osmanlı müharibələrinə, o cümlədən Çaldıran döyüşünə dair fikirlərini və Səfəvilərin Məmlük dövləti ilə olan əlaqələrini araşdıraraq, regionun siyasi xəritəsini bütün mürəkkəbliyi ilə canlandırır. Lakin əsər yalnız Səfəvi-Osmanlı qarşıdurması ilə məhdudlaşmır. Tofiq Nəcəfli Səfəvi xarici siyasətinin digər vektorlarını da – Şeybanilər və Türküstan xanlıqları, Böyük Moğol imperiyası, Böyük Moskva knyazlığı, gürcü knyazlıqları və ən əsası, Avropa ölkələri ilə olan əlaqələr tarixini dərindən araşdırır. Səfəvilərin Osmanlılara qarşı Qərb dövlətləri ilə ittifaq axtarışları, bu münasibətlərin Türkiyə tarixşünaslığında necə şərh edildiyi – bəzən sadəcə “Osmanlı əleyhinə xristian ittifaqı” kimi təqdim edilməsi – məsələləri də monoqrafiyada tənqidi təhlil süzgəcindən keçirilir.
Tofiq Nəcəfli, sanki bir tarixi dedektiv kimi, Səfəvi dövlətinin qızılbaş diplomatlarının İpək Yolu üzərində qurduqları geosiyasi şahmat oyununun hər bir gedişini araşdırmağı özünə missiya seçmişdir. Bu dövrü araşdırmaq – XVI-XVIII əsrlərdə Şərqin iki nəhəngi – Osmanlı çəkici və Şeybani örsü – arasında var olmaq mübarizəsini sənədləşdirmək deməkdir.
Onun fədakar əməyinin əsas hədəfi Səfəvi diplomatiyasının paslanmış qıfıllarını açmaq, beynəlxalq münasibətlərin dumanlı pərdəsini aralamaq olmuşdur. Nəcəflinin qələmindən çıxan hər bir sətir, hər bir monoqrafiya, Səfəvilərin Avropa ilə ittifaq axtarışlarının cəsarətini, Qonşu xanlıqlarla münasibətlərin incəliklərini və ən əsası, Osmanlı rəqabəti qarşısında necə bir strateji uzaqgörənlik nümayiş etdirdiklərini təsdiqləyir.
Monoqrafiya Çaldıran yaralarından sonra gələn Amasya sülhünün zərif müvazinətini Türkiyə alimlərinin əsərlərində necə əks olunduğunu təhlil edir. Bu, Səfəvilərin xarici siyasətinin təkcə Təbriz və İsfahan divanlarında deyil, həm də İstanbul saraylarında necə diqqətlə izlənildiyini, necə böyük təsir gücünə malik olduğunu sübut edir. Nəcəflinin əsəri, rəqibin hafizəsində yaşamağın ən böyük diplomatik qələbə olduğunu göstərir.
Azərbaycan Səfəvi imperiyasının Dekan yarımadasındakı türk-müsəlman sultanlıqları ilə qarşılıqlı əlaqələri Tofiq Nəcəflinin Səfəvilər dövrü beynəlxalq münasibətlərinə dair tədqiqatlarında mühüm istiqamətlərdən biridir. Tofiq Nəcəfli göstərir ki, Səfəvi dövləti XVI əsrdən etibarən Dekan bölgəsindəki türk-müsəlman sultanlıqları – xüsusilə Adilşahlar, Qütbşahlar və Nizamşahlar dövlətləri ilə müttəfiqlik əlaqələri qurmağa çalışırdı. Bu siyasət əsasən Osmanlı imperiyasına qarşı strateji balans yaratmaq məqsədi daşıyırdı. Səfəvilər üçün Dekan sultanlıqları həm siyasi tərəfdaş, həm də şiəlik ideologiyasının yayılması üçün təbii mühit kimi dəyərləndirilirdi. Nəcəfli yazır ki, I Şah İsmayıl və xüsusən I Şah Təhmasib dövründə Səfəvi elçiləri Hindistanın cənubuna qədər uzanan diplomatik əlaqələr qurmuşdular. Bu əlaqələr I Şah Abbas dövründə özünün kulminasiya səviyyəsinə yüksəlmişdir. Tofiq Nəcəfli öz əsərlərində vurğulayır ki, Səfəvi–Dekan münasibətləri təkcə siyasət deyil, həm də mədəniyyət və elmi mühit baxımından qarşılıqlı təsir yaratmışdır. Səfəvi memarlıq üslubu, saray poetik ənənəsi və kitabxana-məktəb sistemi Dekan şəhərlərinə təsir göstərmiş, Dekan saraylarından isə Azərbaycan və İran şəhərlərinə alimlər, şairlər və sənətkarlar gəlmişdir. Nəcəflinin bu sahədə elmi araşdırmalarının ən mühüm elmi dəyəri odur ki, bu mövzunu Vətən tarixşünaslığında elmi tədqiqat mövzusu kimi ilk dəfə tədqiq etməklə, Səfəvi imperiyasının Hindistanın türk-müsəlman sultanlıqları ilə qarşılıqlı əlaqələri barədə Azərbaycan oxucusunda tam elmi təsəvvür yaratmağa nail olmuşdur.
Tofiq Nəcəflinin yalnız monoqrafiyaları deyil, həmçinin elmi məqalələri də çoxsaylı beynəlxalq platformalarda yüksək qiymətləndirilmişdir. O, Türkiyə, Çexiya, Polşa, Özbəkistan, İraq, Rusiya Federasiyası və İran İslam Respublikasında keçirilmiş elmi konfranslarda iştirak edərək, Azərbaycan tarixinin tədqiqi sahəsindəki yenilikləri və öz tədqiqatlarını dünya alimləri ilə paylaşmışdır.
Elmi məqalələri yalnız Azərbaycan dilində deyil, həm də türk, fars, ingilis, ispan, rus və digər dillərdə çap olunmuşdur. Bu, onun beynəlxalq elmi mühitdə nə qədər tanınan bir alim olduğunu göstərir.“Qubadlı: Azərbaycan torpağı Zəngəzurun qapısı” və “Şəki tarixi”, “İrəvan necə varsa” kimi əhəmiyyətli elmi əsərlərdə onun həmmüəllifliyi, müasir tarixşünaslığın vacib məsələlərini irəli sürmüşdür. O, həmçinin “Azərbaycan tarix atlası” (2007) layihəsində XV-XVII əsr Azərbaycan tarixi ilə bağlı 7 xəritənin hazırlanmasında da iştirak edib.
Bakı Dövlət Universitetinin Tarix fakültəsində tədris edən Tofiq Nəcəfli, yalnız tarixçi kimi deyil, həm də müəllim kimi Azərbaycan gəncliyinə əsl elmi biliklər aşılayır. Onun dərsləri yalnız tarixi məlumatlarla deyil, həm də düşünmə, araşdırma və tədqiqat metodları ilə zəngindir. Onun tələbələri yalnız tarix öyrənməkdə deyil, həm də bu sahədə yeni fikirlər irəli sürməkdə və elmi irəliləyişə töhfə verməkdə ruhlanırlar.
Onun “Xalqların böyük köçü və Azərbaycan”, “Orta əsrlər tarixinin aktual problemləri”, “Azərbaycanın beynəlxalq əlaqələri (XV-XVII əsrlər)”, “Azərbaycan tarixinin mənbəşünaslığı və tarixşünaslığının nəzəri-metodoloji məsələləri”, mövzusu üzrə magistraturada verdiyi mühazirələr isə gələcək tarixçilər üçün əvəzsiz bir qaynaq və ilham mənbəyidir.
Tofiq Nəcəflinin karyerası yalnız elmi araşdırmalarla deyil, həm də müasir tarixşünaslığın inkişafına verdiyi töhfələrlə zəngindir. Ən bariz nümunəsi “Qızılbaş Ensiklopediyası”1001 termin və xüsusi ad” tarixçi qəlbinin qızıl naxışları ilə bəzədilmiş, milli ruhumuzun tükənməz gücünü özündə əks etdirən bir mədəniyyət abidəsidur. Yalnız ümumi tarixi xronologiyaları yox, eyni zamanda, dövrün az tanınan şəxsiyyətlərini, xüsusi Qızılbaş tayfalarının dərin qollarını, Səfəvi xidmətindəki hərbi və mülki vəzifələrin incəliklərini belə işıqlandırıb. Onun qələmindən çıxan hər bir məqalə, illərlə toplanmış mənbəşünaslıq təcrübəsinin nəticəsidir.
Onun əsərləri, həm milli tariximizin dərinliklərinə enməyimizə, həm də türk dünyasının tarixinə dair qlobal düşünməyimizə imkan verir. Azərbaycan tarixinin müxtəlif dövrləri üzrə yazılmış monoqrafiyalar və məqalələr onun adı ilə bağlı gələcək elmi araşdırmalara yol açmışdır. Tofiq Nəcəflinin kitablarında Azərbaycanın tarixi və mədəniyyətinin itirilmiş səhifələrini gün üzünə çıxarmağa çalışır. Onun İstanbulda Başbakanlıq Osmanlı Arxivində saxlanılan XVI əsrin sonlarına aid “İrəvan əyalətinin müfəssəl dəftəri”, “İrəvan əyalətinin icmal dəftəri” və “Gəncə-Qarabağ əyalətinin icmal dəftəri” kimi təhrir dəftərlərini gətirrək çapa hazırlaması, sadəcə tarixi məlumatları təqdim etməklə qalmır, həm də bəhs olunan ərazilərin sosial-iqtisadi həyatını, etnodemoqrafiyasını elmi ictimaiyyətə təqdim edir. Əslində, Nəcəflinin həmin sənədlər toplusuna yazdığı tərtipçi mətnləri, həmin ərazilərin həyatını anlamağın açarıdır.
İrəvan əyaləti, qədim Azərbaycan torpaqlarından biri olaraq, uzun müddət Azərbaycanın mədəniyyət və iqtisadiyyatının mərkəzi olmuşdur. Ancaq bu əyalət, zamanla müxtəlif siyasi və iqtisadi dəyişikliklərə məruz qalaraq, öz tarixi kimliyini müəyyən edən ən mühüm cəhətləri itirmişdir. Tofiq Nəcəflinin İrəvan barədə etdiyi araşdırmalar, bu əyalətin tarixini daha dərindən öyrənməyimizə şərait yaradır. Nəcəfli, bu əyalətin tarixi mövqeyini, coğrafiyasını, etnodemoqrafiq vəziyyətini, orada yaşayan xalqların mədəniyyətini və sosial strukturunu müfəssəl şəkildə təhlil edir.
Qubadlı və Zəngəzur, Azərbaycan tarixinin və mədəniyyətinin sarsılmaz sütunlarıdır. Bu ərazilər, Azərbaycanın müxtəlif xalqları üçün həm vətən, həm də mədəniyyətin beşiyi olmuşdur. Tofiq Nəcəflinin əsərlərində bu torpaqların hər bir daşı, hər bir çayı bir hekayə kimi danışır. Tarixin yalnız faktlarla deyil, duyğularla, insanın həyat yeri ilə necə əlaqələndiyini göstərmək, Nəcəflinin yanaşmasının ən diqqət çəkici tərəflərindən biridir. Bu torpaqların tarixini oxumaq, sadəcə bir xalqın keçmişinə baxmaq deyil, həm də onun ruhunu, həyatının ritmini və mübarizəsini anlamaqdır. Qubadlı, Zəngəzurun bir qapısı olaraq, müxtəlif dövrlərdə Azərbaycan xalqının müdafiəçi rolu ilə tanınmışdır. Tofiq Nəcəfli, bu bölgələrin tarixi ilə bağlı yazdığı əsərlərdə, yalnız dövrlərarası keçidləri deyil, həm də insanların mədəniyyətlərarası əlaqələrini, ziddiyyətləri və mübarizələri bədii şəkildə əks etdirir. Hər bir cild, tarixi bir mozaika kimi, oxucunu əhatə edir və qədim Azərbaycan torpaqlarının izlərini bu günə daşıyır.
Tofiq Nəcəflinin bu bölgələrə dair izləri, heç şübhəsiz, həm yerli tarixçilər, həm də beynəlxalq mütəxəssislər üçün vacibdir. Onun yazıları, tarixə və mədəniyyətə olan bağlılığın nə qədər güclü olduğunu göstərir. Bu yazıların bədii şəkildə təqdim edilməsi, həm də tarixə olan ehtiramı bir daha ifadə edir. Çünki bu gün həmin torpaqların üzərindəki həqiqətlər yalnız keçmişin izləri ilə deyil, həm də bu izlərin necə qorunması və gələcəyə necə daşınması ilə ölçülür. Tofiq Nəcəflinin elmi yaradıcılığı, tarixə olan böyük sevgisinin və məsuliyyətinin təzahürüdür. Onun əsərləri, təkcə unudulmuş və ya az işıqlandırılmış məsələləri yenidən gündəmə gətirməklə kifayətlənmir, həm də tarixin mürəkkəb qatlarını açaraq, bu hadisələri müasir dövrün anlayışları ilə birləşdirir. Nəcəflinin tarixi araşdırmaları, keçmişin qaranlıq künclərini işıqlandırmaqla yanaşı, həm də gələcək nəsillərə dəyərli bir elmi miras qoyur. Onun yazdığı hər bir əsər, Azərbaycanın və türk dünyasının zəngin və rəngarəng tarixini bu günümüzə daşıyan bir işıqdır. Tarixə dair düşündürən, həqiqətləri ortaya qoyan və oxucusunu aydınlığa çıxaran bu əsərlər, həm akademik, həm də bədii səviyyədə yüksək qiymətləndirilməlidir.
Azərbaycanın azadlıq mübarizəsi, yalnız coğrafi sərhədlərin bərpası ilə bitməyib, həm də xalqın milli kimliyinin, mədəniyyətinin və tarixinin dirçəlişi ilə əlaqəlidir. Bu mübarizə, xüsusən 2020-ci ilin Qələbə Zəfəri ilə təcəssümünü tapdı. Qarabağ və ətraf rayonların işğaldan azad edilməsi, Azərbaycan xalqı üçün yalnız torpaq məsələsi deyil, həm də qəlblərdə və ruhlarda dərin izlər buraxan bir qələbədir. Bu zəfər, eyni zamanda Azərbaycanın zəngin tarixinin və mədəniyyətinin yenidən doğulmasıdır.
Tofiq Nəcəfli AMEA Tarix İnstitutunda elmi işlər üzrə direktor müavini kimi fəaliyyəti dövründə (2010-2021) institutda həm elmi idarəçilik, həm də tədqiqatların strateji istiqamətləndirilməsi sahəsində mühüm xidmətlər göstərmişdir. Onun elmi idarəçilik fəaliyyəti müasir tədqiqatların koordinasiyası, gənc alimlərin yetişdirilməsi və Azərbaycan tarixinin beynəlxalq elmi aləmdə tanıdılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Tarixçi olaraq Tofiq Nəcəfli, yalnız keçmişin izlərini deyil, həm də gələcəyin tarixini formalaşdıran bir alimdir. O, hər bir yazısında Azərbaycanın və türk dünyasının parlaq tarixini, mədəniyyətini və ənənələrini gələcək nəsillərə çatdırmağa çalışmışdır. Onun elmi yaradıcılığı, tarixşünaslığın dərinliklərindəki işığı tapmaq və bu işığı gələcəyə daşımaq məqsədini daşıyır. Tofiq Hümbət oğlu Nəcəfli, təkcə tarixçi, alim və müəllim kimi deyil, həm də tariximizin gələcəyini formalaşdıran və bu yolda irəliləyən bir şəxsiyyət olaraq yadda qalacaq. Onun tədqiqatları, əsərləri və dərsləri Azərbaycanın tarixşünaslığının gələcəyinə böyük təsir göstərəcək, onun adı isə müasir tarix elminin öncüllərindən biri kimi daim yaşayacaq.
YENİNEWSTV24.AZ
Aygün Məmmədova Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü
