Kainat — sirrlərlə dolu bir ümmandır. Bu ümmanın dərinliklərində gizlənən hər bir ulduz, hər bir planet, hər bir kiçik cisim bəşəriyyəti min illərdir düşünməyə, araşdırmağa vadar edib. Azərbaycan elminin də bu sonsuzluğa boylanan nəhəngləri olub. Həyatın bu təməl qapısındakı hər bir fiziki silkələnmə, hər bir kimyəvi dəyişiklik, bəşəriyyətin sağlamlığı və gələcəyi üçün yeni bir üfüq açır.Hər bir böyük millətin tarixində, zəka və ehtirasın qovuşduğu, nəsillərin bir-birinə elmi məşəl ötürdüyü xronikalar mövcuddur.Bəzi insanlar adi bir ömür yaşayır, bəziləri isə bir sivilizasiyanın ulduzlara baxışını dəyişir. Azərbaycan elminin tarixində adı qızıl hərflərlə yazılmış, alovlu vizyonu ilə səmanı torpağa endirən bir şəxsiyyət var: İnsan təfəkkürünün ən uca və sonsuz məkanı olan kainat, hər zaman elm adamlarını özünə cəlb etmişdir. Azərbaycanın elm tarixində elə bir ad var ki, o, həm nəzəri dühası ilə kosmik sirlərə nüfuz etmiş, həm də təşkilatçılıq əzmi ilə ölkəsinə ulduzlara açılan bir pəncərə bəxş etmişdir bu dəyərli şəxsiyyət Akademik Hacıbəy Fərəculla oğlu Sultanovdur.O, sadəcə bir alim deyil, həm də uzaqgörən bir təşkilatçı, sözün əsl mənasında, “ulduzlu yolun” memarı idi.
1921-ci ildə Bakının Şağan kəndində başlayan bu ömür yolunun istiqaməti hələ gənclik illərində müəyyənləşmişdi. 1942-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin Fizika-riyaziyyat fakültəsini astronomiya, göy mexanikası ixtisası üzrə bitirən Hacıbəy Sultanovun daxilindəki Kosmos ehtirası onu nəzəriyyənin dərinliklərinə apardı. O, 1951-ci ildə fəlsəfə doktoru, 1967-ci ildə isə elmlər doktoru adını alaraq elmi cəbhədəki mövqeyini möhkəmləndirdi. Bu, sadəcə elmi dərəcələr deyil, kosmosun sirlərini açmaq üçün atılan inamlı addımlar idi. 1972-ci ildə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü seçilməsi isə onun zəkasının zirvəyə çatmasının rəsmi təsdiqi oldu.
H. Sultanovun elmi fəaliyyətinin əsas leytmotivi astrofizika sahəsində müşahidələrin təşkili və təhlili ilə bağlı idi. Onun ən böyük elmi nailiyyətlərindən biri Mars və Yupiter planetlərinin orbitləri arasında yerləşən asteroidlərin mənşəyi ilə bağlı riyazi nəzəriyyənin müəlliflərindən olmasıdır. O, bu asteroid həlqəsinin bir neçə nisbətən böyük ilkin cismin ardıcıl parçalanması nəticəsində əmələ gəldiyini əsaslandırmaqla elmə fundamental töhfə verdi. Bu nəzəriyyə göy cisimlərinin yaranma mexanizmlərinə işıq salan cəsarətli bir fikir idi.
1953-cü ildə astronomiya ekspedisiyasının rəisi kimi başlayan fəaliyyəti tezliklə rəsədxananın təşkili, yaşayış və inzibati binaların, elmi qurğuların inşasına, ən müasir teleskop və astronomik cihazların, xüsusən də 2-metrlik reflektorun alınaraq quraşdırılmasına çevrildi. Bu prosesdə onun təşkilatçılıq istedadı və qətiyyəti həlledici rol oynadı.
“Ulduzlara baxmaq üçün zirvədə olmaq lazımdır.” H. Sultanov bu prinsipi rəhbər tutaraq, Azərbaycanın ən ucqar nöqtələrindən birində böyük bir elmi mərkəz yaratdı və kadrların hazırlanmasına, gənc azərbaycanlı mütəxəssislərin müstəqil fəaliyyətə başlamasına mühüm töhfə verdi.
Hacıbəy Sultanovun adı hər zaman Azərbaycanın kosmik qapısı – Şamaxı Astrofizika Rəsədxanası (ŞAR) ilə birgə çəkiləcəkdir. O, 1959-1981-ci illərdə bu rəsədxananın direktoru olaraq, sadəcə bir müəssisəyə rəhbərlik etmədi,o, bir xəyalı gerçəkləşdirdi.
Beynəlxalq Astronomiya İttifaqının (BAİ) və Avropa Astronomiya Cəmiyyətinin üzvü kimi beynəlxalq elmi aləmdə də tanınan Hacıbəy Sultanov, 1976-1981-ci illərdə Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının vitse-prezidenti vəzifəsində çalışarkən milli elmin inkişafına böyük dəstək vermişdir.
Onun fəaliyyəti Respublikanın Əməkdar elm və texnika xadimi fəxri adına layiq görülmüş, lakin ən böyük mükafatı – Azərbaycanın Kosmosa açılan pəncərəsi olan Şamaxı Rəsədxanasını qurması olmuşdur.
Akademik Hacıbəy Sultanov 2008-ci ildə dünyasını dəyişsə də, onun göy mexanikasına dair nəzəriyyələri, elmi məktəbi və ən əsası, Şamaxıdakı ulduz şəhərciyi onun ölməz irsidir. Bu irs hər gecə 2-metrlik teleskop vasitəsilə kainatın dərinliklərini tədqiq edərkən Hacıbəy Sultanovun vizyonunu yaşadır.Akademik Hacıbəy Sultanov cismani olaraq 2008-ci ildə aramızdan ayrılsa da, onun elmi ruhu Şamaxı Astrofizika Rəsədxanasının üzərindən əsla getməyib. Göy mexanikasına dair nəzəriyyələri və yaratdığı elmi məktəb Azərbaycan elminin təməl sütunlarından biri olaraq qalır. Lakin onun ən böyük və hər gecə parlayan irsi, 2-metrlik teleskopun qaranlığı yararaq Kainatın dərinliklərinə baxışıdır.Hər dəfə bu nəhəng cihaz vasitəsilə yeni bir ulduz, yeni bir qalaktika kəşf edildikdə, əslində Hacıbəy Sultanovun insan zəkasının sonsuzluğu və Kainatı dərk etmək arzusu haqqındakı vizyonu təsdiqlənir. O, sadəcə bir alim deyil, həm də gələcəyə körpü quran bir xəyalpərəst idi.Şamaxıdakı ulduz şəhərciyi və onun 2-metrlik “Gözü” isə bu vizyonun daşıyıcısıdır. Beləliklə, hər gecə səma aydın olduqda, biz yalnız uzaq ulduzlara yox, həm də Hacıbəy Sultanovun ölməz elmi irsinin əbədi yaşamasını təmin edən bu işığın özünə baxmış oluruq. O, getdi, amma baxışları və kəşf etmək ruhu bu teleskopun fokusunda hər an yaşamağa davam edir.
YENİNEWSTV24.AZ
Aygün Məmmədova Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü
