Ağsunun Pirhəsənli kəndinin küləklə danışan təbiəti, torpaq ətrinin içində gizlənən 1951-ci ilin qışı bir insanın taleyini də özü ilə gətirmişdi — Ənvər Abbas oğlu Əliyevi. Hələ uşaqkən kəndin sərt torpağı, torpağın nəfəsi, dağların sükutu onun içinə elə hopmuşdu ki, illər sonra o nəfəs həm elmə çevrildi,O kəndin torpağı kimi səbirli, dağları kimi dik, çayları kimi axıcı bir ruhla böyüdü.Ənvər Əliyev illər sonra təkcə bir insanın deyil, bütöv bir dövrün, bir xalqın mübarizəsi həm də sözün gücünə,həm siyasi tariximizin, həm azadlıq mübarizəmizin, həm də Azərbaycan elminin müxtəlif qatlarına yazılmış ardıcıl sətirlərdir, tarixinin simvoluna çevriləcəkdi.
Ənvər Əliyev elmə könül verdi, Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunda təhsil aldı, aqrar elmlər üzrə fəlsəfə doktoru və dosent oldu. Amma onun qəlbində yalnız torpaqla bağlı elmi düsturlar deyil, həm də Vətən sevgisinin, azadlıq arzusunun alovu vardı.1988-ci ilin qaranlıq aylarında, sovet senzurasının sərt qadağaları altında bir kitab doğuldu – “Vətən”. Bu kitab, kağızda çap olunmuş bir əsər deyildi, bu kitab bir xalqın susdurulmuş səsinin, boğulmuş azadlıq arzusunun təcəssümü idi. “Rotopirin” maşınlarının səsi, Bakının gecələrində azadlıq üçün döyünən ürəklərin ritminə çevrilmişdi. Bu kitabı tərtib edən, yazıları toplayan, onu xalqın əlinə çatdıran – Ənvər Əliyev idi.
17 noyabr 1988 – tarixə qızıl hərflərlə yazılan gün. Ənvər Əliyev bu mitinqlərin əsas təşkilatçılarından biri idi. Amma azadlıq asan başa gəlmir. 1989-cu ildə SSRİ Prokurorluğunun xüsusi istintaq qrupu onu həbs etdi. Dörd ay zindanda keçən günlər, onun iradəsini əymədi. O, azadlığa çıxanda artıq sadəcə bir alim və fəal deyildi o, mübarizənin canlı simasına çevrilmişdi.
1992-ci ildə Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyasının təsisçilərindən biri oldu. 2002-ci ildən Mərkəzi Seçki Komissiyasının üzvü kimi fəaliyyət göstərdi. Amma bu vəzifə də onu prinsipial mövqeyindən döndərə bilmədi. 2005-ci il parlament seçkilərində MSK-nın yekun protokoluna imza atmadı çünki ,vicdanı susmağa icazə vermədi.
2012-ci ildə çap olunan “Meydan sirləri” kitabı, təkcə bir insanın xatirələri deyil, bir xalqın azadlıq yolunun sənədli salnaməsidir. Ənvər Əliyev bu kitabda susanların dilini açdı, unudulanları xatırlatdı, tarixə dürüst baxışın vacibliyini bir daha göstərdi.
Bu gün Ənvər Əliyev AMEA Coğrafiya İnstitutunun Ekocoğrafiya şöbəsinin müdiri kimi fəaliyyət göstərir. Onun rəhbərliyi ilə aparılan tədqiqatlar Azərbaycanın təbii komplekslərinin müasir ekoloji durumunu, antropogen təsirlərin nəticələrini və bu təsirlərin qarşısını alma yollarını araşdırır.
Altıağacın meşələrində, Qubanın dağlarında, Ağsu aşırımının sürüşkən yamaclarında aparılan çöl işləri göstərir ki, insanın təbiətə təsiri artıq geri dönməz bir mərhələyə çatıb. Aqrolandşaftlara çevrilmiş geosistemlər, səhralaşmanın nəfəsi, sənayenin və nəqliyyatın yaratdığı ekoloji gərginlik ,bunlar sadəcə terminlər deyil, təbiətin köməyə çağırışıdır.
Bakı kimi iri şəhərlərdə nəqliyyatın və sənayenin yaratdığı səs-küy, qazlar, çöküntülər artıq biosferin səbrini tükəndirir. Bu sahədə şöbənin həyata keçirdiyi “Bakı-Quba və Rusiya sərhəddi (M-1) avtomobil yolunda nəqliyyatın intensivliyinin biosferə təsiri” layihəsi mühüm elmi nəticələr vermiş, beynəlxalq səviyyədə də yüksək qiymətləndirilmişdir.
Bu torpaqlar bir zamanlar qanla sulandı, indi isə elm və zəhmətlə dirçəlir. Ekocoğrafiya şöbəsi bu ərazilərdə torpaq və fitosenozun bərpası, hərbi-texnogen landşaftların ekoloji qiymətləndirilməsi və gərginlik xəritələrinin tərtibi ilə məşğuldur. Məqsəd – pozulmuş təbii mühitin optimallaşdırılması və davamlı inkişaf üçün elmi əsasların yaradılmasıdır.
Ənvər Əliyevin rəhbərlik etdiyi şöbə bu gün Azərbaycan Prezidentinin fərmanları və beynəlxalq ekoloji normalar əsasında səs-küy və vibrasiya çirklənmələrinin tədqiqi ilə məşğuldur. Bu, elmin dövlət siyasəti ilə sinxron şəkildə işləməsinin bariz nümunəsidir
Ənvər Əliyev – bir ömür boyu sözə, elmə, Vətənə sədaqətlə xidmət edən bir şəxsiyyətdir. Onun həyatı bizə göstərir ki, əsl mübarizə səssiz də ola bilər, amma təsiri illərlə davam edər. O, nəinki meydanlarda, həm də elmi tribunlarda, nəşr olunan kitablarında, tədqiqat xəritələrində, və ən əsası – xalqın yaddaşında yaşayır.
Çünki bəzən bir insanın həyatı, bütöv bir xalqın tarixini danışır. Bəzən bir alim, həm də bir meydan olur.Azərbaycanın zəngin təbiəti, coğrafi müxtəlifliyi və təbii ehtiyatları əsrlər boyu tədqiqatçıların diqqət mərkəzində olub. Lakin bu sərvətlərin qorunması və onlardan səmərəli istifadə məsələsi yalnız son onilliklərdə elmi və strateji əhəmiyyət kəsb etməyə başlayıb. Bu sahədə öncül rol oynayan qurumlardan biri də Azərbaycan Respublikası Elmlər Akademiyasının akad. H.Ə.Əliyev adına Coğrafiya İnstitutunun Ekocoğrafiya şöbəsidir. Şöbəyə rəhbərlik edən a.e.f.d., dosent Ə.A.Əliyevin elmi fəaliyyəti və rəhbərlik etdiyi kollektivin apardığı tədqiqatlar bu istiqamətdə mühüm mərhələ təşkil edir.
Ətraf mühitin mühafizəsi sahəsində elmi tədqiqatların Azərbaycanda sistemli şəkildə aparılması 1969-cu ildə akademik H.Ə.Əliyevin təşəbbüsü ilə Coğrafiya İnstitutunda SSRİ miqyasında ilk “Təbiəti mühafizə” şöbəsinin yaradılması ilə başlanır. Bu təşəbbüs, əslində, ekocoğrafiyanın müstəqil bir elm sahəsi kimi formalaşmasının təməlini qoyur. O gündən bu günə qədər Ekocoğrafiya şöbəsi Azərbaycanın təbii komplekslərinin müasir vəziyyətini, antropogen təsirlərin nəticələrini və ekoloji tarazlığın qorunması yollarını araşdırır.
Altıağac, Quba, Ağsu kimi regionlarda aparılan çöl-tədqiqat işləri göstərir ki, antropogen təsirlər nəticəsində təbii geosistemlər aqrolandşaftlara çevrilməkdədir. Bu dəyişikliklər isə ölkə iqtisadiyyatına və ekoloji tarazlığa ciddi təhdid yaradır. Ə.A.Əliyevin rəhbərliyi ilə aparılan tədqiqatlar bu transformasiyaların elmi əsaslarla idarə olunmasını, təbii komplekslərin davamlı inkişafını təmin etməyi qarşıya məqsəd qoyur.
İri şəhərlərdə nəqliyyat və sənaye obyektlərinin sıxlığı nəticəsində yaranan urbolandşaftlar, xüsusilə Bakı kimi metropollarda, ekoloji tarazlığı pozur. Havanın çirklənməsi, aerozolların və zərərli qazların artması, səs-küy çirklənməsi kimi problemlər artıq yalnız ekoloji deyil, həm də sosial və sağlamlıqla bağlı çağırışlara çevrilib. Bu sahədə şöbənin həyata keçirdiyi “Bakı-Quba və Rusiya sərhəddi (M-1) avtomobil yolunda nəqliyyatın intensivliyinin biosferə təsiri” layihəsi mühüm elmi nəticələr vermiş, beynəlxalq səviyyədə də yüksək qiymətləndirilmişdir.
Ekocoğrafiya şöbəsinin hazırkı prioritet istiqamətlərindən biri də işğaldan azad olunmuş ərazilərdə torpaq və fitosenozun bərpası, rekultivasiya və ekoloji gərginlik xəritələrinin tərtibidir. Bu tədqiqatlar yalnız ətraf mühitin bərpasına deyil, həm də dayanıqlı məskunlaşma və iqtisadi inkişafın təmin olunmasına xidmət edir.
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2008-ci il tarixli fərmanı və ÜST-nin tövsiyələri əsasında vibrasiya və səs-küy çirklənmələrinin normativlərinin işlənməsi istiqamətində də elmi fəaliyyət göstərir. Bu, elmin dövlət siyasəti ilə sinxron şəkildə işləməsinin bariz nümunəsidir.
Ekocoğrafiya şöbəsinin fəaliyyəti bir daha sübut edir ki, təbiətə münasibət yalnız romantik duyğularla deyil, elmi əsaslarla qurulmalıdır. Ə.A.Əliyevin rəhbərliyi ilə aparılan tədqiqatlar Azərbaycanın ekocoğrafi xəritəsini yenidən yazır – bu dəfə daha dayanıqlı, daha davamlı və daha yaşıl gələcək üçün onun həyatı bizə göstərir ki, əsl mübarizə səssiz də ola bilər, amma təsiri illərlə davam edər. O, nəinki meydanlarda, həm də elmi tribunlarda, nəşr olunan kitablarında, tədqiqat xəritələrində, və ən əsası – xalqın yaddaşında yaşayır.
Çünki ,bəzən bir insanın həyatı, bütöv bir xalqın tarixini danışır…
Ənvər Əliyev bir kəndin sadə oğlu, bir xalqın gur səsi, bir dövrün canlı yaddaşı. Onun həyatı bizə göstərir ki, sözün gücü, vicdanın səsi və elmin nuru birləşəndə tarix yazılır. Və bu tarix, nə qədər gizlədilsə də, nə qədər susdurulsa da, bir gün “Meydan”da səslənir…
Bəzən təbiətin dili insan səsindən daha ucadan danışır. Dağların küləyi, çayların axarı, torpağın nəfəsi… bütün bunlar bir həqiqəti pıçıldayır,təbiət yalnız sevilmək deyil, həm də başa düşülmək istəyir. Onu qorumaq üçün romantik duyğular yetmir; elmin soyuq dəqiqliyi ilə ürəyin isti yanğısı birləşməlidir. Məhz bu kəsişmə nöqtəsində Ənvər Əli oğlu Əliyevin ömür yolu başlayır səssiz, lakin sarsılmaz bir mübarizənin yolu.
Ekocoğrafiya şöbəsinin fəaliyyəti bu gün yalnız xəritələrdə çəkilmiş rəngli konturlar deyil, Azərbaycanın gələcəyinin kodlarını daşıyan bir düşüncə sistemidir. Hər araşdırma, hər coğrafi təhlil, hər yeni xəritə sanki torpağın öz dilindən çevrilmiş bir mətndir ən doğru şəkildə oxumağı, anlamağı, onu xalqa çatdırmağı bacaran şəxsiyyətlərdən biri də Ənvər Əliyevdir.
Onun rəhbərliyi ilə aparılan tədqiqatlar torpağın bədənində gizlənmiş qan dövranını üzə çıxarır; suyun nəbzini tutur, meşələrin nəfəsini ölçür, dağların səbrini öyrədir. Sanki təbiətin özü illərdir söyləmək istədiyi sirrləri bir-birinə düzüb, Ənvər müəllimin stolunun üstünə qoyur. O isə bu sirləri elmi dillə yazır, xəritələrlə təsvir edir, gələcək nəsillərə ötürür.
Bu iş yalnız elmi zəhmət deyil həm də ruhun zəhmətidir. Çünki təbiətə vurğunluq yalnız baxmaqla ölçülmür; onu qorumaq üçün məsuliyyət hissi olmalıdır. Ənvər Əliyevin həyata və elmə yanaşması isə məhz bu məsuliyyətin nümunəsidir. O, Vətənə sədaqətin yalnız silahlı döyüş meydanlarında deyil, həm də düşüncənin, müşahidənin, tədqiqatın səngərlərində göstərilən bir amal olduğunu sübut edir.
Bəzən o, səhərin ilk şəfəqlərində dağların ətəyini dolaşan dumanı izləyir, bəzən isə çayın səsində yüzilliklərin tarixini eşidir. Amma hər dəfə bir həqiqətə qayıdır: təbiət bizdən daha qədim, daha bilikli, daha müdrikdir onu qorumaq isə bizim borcumuzdur.
Ənvər Əliyevin yazdığı kitablar, yaratdığı xəritələr, apardığı tədqiqatlar yalnız elmin məhsulu deyil, həm də bir ömrün fəlsəfəsidir. O, səsini qaldırmadan mübarizə aparan, hay-küylü tribunlar yox, elmi dəlillər yaradan, emosional çağırışlardan çox real faktlarla danışan şəxsiyyətdir. Onun mübarizəsi səssizdir, amma təsiri güclü, davamı uzunömürlüdür.
Bu gün onun adı yalnız elmi məqalələrdə və kitabların müəllif sətrində deyil, həm də xalqın yaddaşında yaşayır. Çünki bu adın arxasında təkcə alim durmur torpağın hər qarışına vurğun bir insan, təbiətin dilini anlayan bir mütəfəkkir, elmi bir həyat tərzinə çevirən bir mübariz dayanır.Və bəlkə də ən böyük söz elə budur.Ənvər Əliyev təbiəti yalnız tədqiq etmədi onu sevməyi, anlamağı, qorumağı bizə öyrətdi.Bu gün biz, Ənvər Əliyevin ömür kitabının səhifələrini vərəqlədikcə, yalnız bir insanın həyatını deyil, bir xalqın mübarizə salnaməsini oxuyuruq. Onun hər addımı ya meydanda, ya da elmi tribunada bir amalın, bir inamın, bir vətən sevgisinin təcəssümüdür. O, zamanın sınağından alnıaçıq çıxan, həm sözlə, həm əməli ilə tarix yazanlardan biridir.Ənvər müəllimin ömrü bizə öyrədir ki, əsl böyüklük səs salmaqda deyil, səssiz xidmət etməkdədir. O, nə şöhrət dalınca qaçdı, nə də vəzifə eşqilə alışdı. Onun yolu xalqın yoludur, onun mübarizəsi torpağın nəfəsi, sözün haqqıdır.Bu böyük və şərəfli yolun yolçusuna Ənvər Abbas oğlu Əliyevə bu yüksək peşəsində yeni nailiyyətlər, möhkəm can sağlığı və davamlı uğurlar arzulayırıq. Qoy, onun elmi axtarışları kimi, vicdanlı duruşu da gələcək nəsillərə örnək olsun. Çünki belə insanlar tarix yazmır tarix olurlar.
YENİNEWSTV24.AZ
Aygün Məmmədova Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü
