Həyat bəzən bir xətt kimi başlayır, lakin hər kəs bu xətti bir sənət əsərinə çevirə bilmir. Bunu bacaranlar isə yalnız yaşadıqları dövrün deyil, gələcəyin də memarlarına çevrilirlər.Dünyada elə peşələr var ki, onlar həm riyazi dəqiqlik, həm də şairanə bir ruh tələb edir. Memarlıq və dizayn məhz belə bir vəhdətdir. Azərbaycanın müasir elmi və mədəni mühitində bu vəhdəti öz şəxsiyyətində birləşdirən parlaq simalardan biri Azərbaycan Memarlıq və İnşaat Universitetinin (AzMİU) dosenti, elmlər namizədi Təranə Şaiq qızı Bəkirovadır. Onun həyat yolu, elmin sıldırım zirvələrindən keçərək Bakının küçələrinə, tarixi abidələrin bərpasından gələcəyin rəqəmsal dünyasına qədər uzanan möhtəşəm bir yaradıcılıq dastanına bənzəyir. Təranə Şaiq qızı Bəkirovanın ömür yolu məhz belə bir yaradıcılıq xəritəsidir burada hər mərhələ bir ideya, hər uğur bir fəlsəfə, hər fəaliyyət isə bir məktəbdir.
1973-cü ilin iyul günündə Bakının qədim daş divarları, müasir memarlıq siluetləri və mədəniyyətlə yoğrulmuş ruhu içində dünyaya göz açan Təranə xanım, sanki taleyinə elə bu şəhərin dili ilə danışmaq yazılmışdı. Onun uşaqlıq dünyası adi təsəvvürlərin sərhədini aşaraq məkanın mahiyyətini anlamağa yönəlmişdi. O, əşyaların formasında deyil, onların daşıdığı mənada gözəllik axtarırdı. Bu axtarış isə onu təbii şəkildə memarlıq sənətinə gətirdi.
1990-cı illərin əvvəllərində Azərbaycan Memarlıq və İnşaat Universitetinə qəbul olunması, onun həyatında yeni bir mərhələnin başlanğıcı oldu. Bu illər yalnız təhsil illəri deyildi bu, dünyagörüşünün formalaşdığı, estetik zövqünün cilalandığı və peşəkar kimliyinin yarandığı bir dövr idi.Təranə xanım memarlığı yalnız texniki bilik kimi deyil, fəlsəfi düşüncə sistemi kimi mənimsədi. Fərqlənmə ilə başa vurduğu bu mərhələ, onun gələcək uğurlarının ilkin təməl daşına çevrildi.
Peşə fəaliyyətinə memar kimi başlayan Təranə Bəkirova, 1990-cı illərin mürəkkəb, lakin yaradıcı imkanlarla zəngin mühitində müxtəlif şirkətlərdə çalışaraq real layihələr üzərində formalaşdı. “Amson” kimi şirkətlərdə qazandığı təcrübə onun həm texniki, həm də estetik baxımdan inkişafına böyük təsir göstərdi. Bu dövrdə o, məkanın yalnız fiziki quruluşunu deyil, onun insan psixologiyası və sosial mühitlə əlaqəsini də dərindən anlamağa başladı.
Lakin onun daxili dünyasında daha böyük bir çağırış var idi ,bilikləri paylaşmaq, yeni nəsillərə istiqamət vermək. 1997-ci ildən etibarən pedaqoji fəaliyyətə başlaması, onun həyatında yeni bir mərhələnin əsasını qoydu. Universitet auditoriyaları onun üçün sadəcə dərs keçilən məkan deyil, ideyaların doğulduğu, düşüncələrin formalaşdığı və yaradıcı ruhun inkişaf etdiyi bir mühitə çevrildi.
“Memarlıq kompozisiyası” kafedrasından başlayan bu yol, zamanla “Qrafika və media dizaynı” kimi daha geniş və müasir istiqamətlərə doğru inkişaf etdi. O, tələbələrinə yalnız layihə çəkməyi deyil, məkanı hiss etməyi, formanın arxasındakı məzmunu görməyi öyrətdi. Onun pedaqoji üslubu sərt qaydalarla deyil, azad düşüncə və yaradıcı yanaşma ilə seçilirdi.
Elmi fəaliyyətində isə Təranə Bəkirova memarlığın ən dərin qatlarına enərək onun fəlsəfi mahiyyətini araşdırdı. 2004-cü ildə müdafiə etdiyi “Memarlıq mühitinin inkişaf təkamülü” mövzusunda dissertasiya işi, yalnız bir elmi tədqiqat deyil, həm də memarlığın zamanla dəyişən ruhunun analizi idi. Bu iş, memarlığın statik deyil, dinamik və cəmiyyətlə birgə inkişaf edən bir sistem olduğunu göstərirdi.
Təranə xanım sonrakı elmi istiqaməti “Azərbaycan memarlıq ənənəsində formayaradılma prinsiplərinin tədqiqi” milli irsə yeni baxışın ifadəsi idi. Bu tədqiqatlar vasitəsilə o, keçmişin estetik kodlarını müasir dizayn düşüncəsi ilə uzlaşdıraraq yeni bir konseptual yanaşma formalaşdırdı.
Təranə xanımın fəaliyyəti yalnız milli çərçivələrlə məhdudlaşmadı. Moskva Beynəlxalq Dizayn Məktəbində aldığı təhsil, onun dünyagörüşünü daha da genişləndirdi. Florensiyada keçirilən dünya festivalında iştirakı və burada qazandığı uğur, onun beynəlxalq səviyyədə tanınmasının başlanğıcı oldu. Təranə xanım, ənənəvi sənətkarlıq elementlərini müasir memarlıqda tətbiq edərək, klassika ilə innovasiyanın harmoniyasını yaratdı.
2009 və 2013-cü illərdə MDB ölkələri arasında keçirilən Stroqanov dizaynerləri festivalında əldə etdiyi nailiyyətlər, onun yaradıcılığının beynəlxalq miqyasda qəbul olunduğunu bir daha təsdiqlədi. Bu uğurlar, onun yalnız yerli deyil, qlobal səviyyədə düşünə bilən bir mütəxəssis olduğunu göstərdi.
2006–2015-ci illərdə kafedra müdir müavini, 2015-ci ildən isə kafedra müdiri kimi fəaliyyəti, onun təşkilatçılıq qabiliyyətinin bariz nümunəsidir. Təranə Bəkirovanın rəhbərliyi ilə kafedra müasir dizayn düşüncəsinin mərkəzinə çevrildi. Burada yalnız texniki biliklər deyil, həm də yaradıcı təfəkkür, analitik yanaşma və estetik duyum inkişaf etdirildi.Təranə xanımın elmi fəaliyyəti təkcə auditoriya divarları ilə məhdudlaşmır; o, Azərbaycan elmini dünya intellektual xəritəsinə həkk edən bir tədqiqatçıdır. 2024-cü ildə qazandığı “Best Researcher” (Ən Yaxşı Tədqiqatçı) beynəlxalq müsabiqəsinin I dərəcəli diplomu, onun illərlə çəkdiyi zəhmətin qlobal miqyasda təsdiqi oldu. Lakin o, qazandığı uğurlarla kifayətlənməyən, daim yenilik axtarışında olan bir zəkadır. 2023-cü ildən etibarən rəhbərlik etdiyi “Digicultgame” (Erasmus+) layihəsi çərçivəsində rəqəmsal mədəniyyət və oyun texnologiyalarını təhsilin mərkəzinə gətirməsi, onun müasir dövrün nəbzini necə həssaslıqla tutduğundan xəbər verir.
Təranə xanımın yaradıcılığının ən qürurverici səhifələri milli-mədəni irsimizə olan xidmətləridir. 2002-ci ildə həyata keçirilən “Azərbaycanın mədəni irsinin qorunması” layihəsi çərçivəsində Şirvanşahlar sarayı kompleksi, Şəki xan sarayı və Möminə xatun məqbərəsi kimi dünya əhəmiyyətli abidələrimizin inkişaf planlarının hazırlanmasında Təranə xanımın elmi və praktik töhfəsi əvəzsizdir. O, keçmişin daşlaşmış yaddaşını müasir metodologiya ilə oxuyaraq, tariximizi gələcəyə daşıyan bir mənəviyyat memarıdır.
Təranə Bəkirovanın elmi yaradıcılığı bir ensiklopedik zənginliyə malikdir. Müəllifi olduğu 140-dan çox elmi əsər, onlarla monoqrafiya və lüğətlər bu gün sahənin mütəxəssisləri üçün əvəzolunmaz xəzinədir.Mütəxəssizin hər bir kitabı, hər bir mühazirəsi və hər bir uğuru Azərbaycan elminin sabahına atılan bir imzadır. Memarlıq mühitinin inkişaf təkamülünü araşdıran bir alim kimi, özü də bu inkişafın ən parlaq simalarından biri kimi tarixə həkk olunur.
“Dizayn terminlərinin izahlı lüğəti” (2004, 2025) ana dilimizdə dizayn elminin bünövrəsini qoyan fundamental bir əsərdir.
Erqonomika və Mühit Dizaynı insanın yaşadığı məkanda rahatlığını və estetik harmoniyasını təmin edən qanunauyğunluqların elmi izahıdır.
ADA Universitetinin məktəbi və UFAZ-ın (Fransa-Azərbaycan Universiteti) rekonstruksiya və dizayn işləri, onun akademik mühiti necə vizual bir sənət əsərinə çevirdiyinin bariz nümunəsidir.
Onun fırçası (və ya xətkeşi) Bakının hər guşəsinə öz rəngini qatıb. 1996-cı ildə “Azərbaycan” kinoteatrının bərpasından başlayan bu yol, paytaxtın mərkəzi küçələrindəki fərdi yaşayış binalarından keçərək, Sabunçunun Lahış bağlarına, Buzovnanın sahillərinə, Şüvəlanın villalarına qədər uzanır. Xüsusilə “Marionet” teatrının (2013-2016) layihə və dizayn işləri, onun yaradıcılığındakı poetik və nağılvari tərəfi ortaya qoyur.
Abşeron bağlarının havasını, dənizin rəngini memarlıq formalarına çevirən Təranə xanım, son illərdə (2022-2026) Tac Residence və Nardaran layihələri ilə müasir şəhərsalma mədəniyyətinə yeni standartlar gətirir.
Ziyalının əməyi heç vaxt dövlətin diqqətindən kənarda qalmır. 2025-ci ildə Azərbaycan Respublikası Elm və Təhsil Nazirliyinin “Fəxri Fərmanı” ilə təltif olunması, onun həm elmi, həm də yüksəkixtisaslı kadrların hazırlanmasındakı “titanik” xidmətlərinin rəsmi təsdiqi oldu. Təranə Bəkirova tələbələrinə yalnız dizaynı deyil, həm də sənətə olan dürüst və ləyaqətli münasibəti öyrədir.
Dosent Təranə Bəkirova əlində xətkeş, qəlbində Azərbaycan sevgisi olan bir qurucu ruhdur. Onun üçün dizayn sadəcə forma deyil, həyatın özüdür. O, memarlıq mühitinin inkişaf təkamülünü həm kağız üzərində, həm də daşların dili ilə yazan bir sənətkardır.
Onun ucaltdığı binalar, yazdığı kitablar və yetişdirdiyi şagirdlər Azərbaycanın intellektual və estetik mənzərəsini daha da parlaq edir. Zamanın sınağından keçən bu imza, hər yeni layihə ilə daha da cilalanır və gələcəyə inamla boylanır.
Xanımın, eyni zamanda elmi şuraların üzvü kimi, təhsil sisteminin inkişafına töhfə verdi, akkreditasiya proseslərində iştirak etdi, qəbul komissiyalarında ekspert kimi fəaliyyət göstərdi. Bu fəaliyyətlər onun peşəkar nüfuzunun və cəmiyyət tərəfindən ona göstərilən etimadın göstəricisidir.
Təranə xanımın təşkil etdiyi respublika və beynəlxalq elmi konfranslar, dizaynın müasir problemlərinə həsr olunmuş müzakirələr bu sahədə yeni istiqamətlərin formalaşmasına zəmin yaratdı. Bu tədbirlər yalnız akademik müzakirə platforması deyil, həm də yaradıcı ideyaların toqquşduğu və yeni konsepsiyaların yarandığı məkana çevrildi.
Təranə Bəkirovanın tələbələri ilə qazandığı uğurlar isə onun pedaqoji fəaliyyətinin ən dəyərli nəticəsidir. Onun rəhbərliyi ilə hazırlanmış layihələrin mükafatlara layiq görülməsi, onun yalnız müəllim deyil, həm də ilham verən bir lider olduğunu sübut edir.
Memarlıq sahəsində praktiki fəaliyyəti də diqqətəlayiqdir. Tarixi binaların bərpası və yenidən qurulması sahəsində qazandığı uğurlar, onun keçmişlə gələcək arasında körpü quran bir mütəxəssis olduğunu göstərir. O, memarlığı yalnız yeni formalar yaratmaq deyil, həm də mövcud irsi qorumaq və yenidən canlandırmaq kimi dəyərləndirir.
Son illərdə isə o, özünü daim yeniləyərək beynəlxalq kurs və proqramlarda iştirak etmiş, müasir dizayn istiqamətləri üzrə yeni biliklər əldə etmişdir. Bu, onun daim inkişaf edən, axtarışda olan və zamanla ayaqlaşan bir alim olduğunu göstərir.Hal-hazırda interyer, qrafik və mühit dizaynı üzrə tədris metodikasının təkmilləşdirilməsi ilə məşğul olan Təranə xanım, kafedranın həm nəzəri, həm də praktiki sütunlarından biridir. O, tələbələrinə yalnız rəngləri və formaları deyil, o rənglərin arxasındakı fəlsəfəni, o formaların daxilindəki mənanı aşılayır. Onun rəhbərliyi ilə hazırlanan metodik bazalar Azərbaycan memarlıq təhsilinin keyfiyyət nişanıdır.
Bu gün Təranə Bəkirova sadəcə bir alim, memar və pedaqoq deyil ,bir ideyadır. Onun fəaliyyəti sübut edir ki, memarlıq yalnız daş və betondan ibarət deyil, o, düşüncənin, mədəniyyətin və insan ruhunun ifadəsidir.
“Təranə Bəkirovanın ömür yolu sübut edir ki, uğur təsadüf deyil,riyazi dəqiqliklə hesablanmış zəhmətin, milli ruha bağlılığın və bitmək bilməyən öyrənmək ehtirasının kəsişməsində yaranır. Gənc memarlar və dizaynerlər üçün bu, sadəcə bir uğur hekayəsi deyil, gələcəyə addımlamaq üçün ən doğru koordinatdır.”
Təranə xanımın ömür yolu bir daha göstərir ki, həqiqi yaradıcılıq zamanın sərhədlərini aşır. O, davam edir, inkişaf edir və yeni nəsillərin düşüncəsində yenidən doğulur. Təranə Bəkirovanın yaratdığı bu irs isə yalnız bu günün deyil, sabahın da memarlıq xəritəsində öz yerini hər zaman qoruyacaq.Təranə Bəkirovanın ömür və yaradıcılıq salnaməsi hər bir gənc üçün bir məktəbdir. Bu məktəb bizə öyrədir ki, sənətə sevgi, elmə sədaqət və vətənə xidmət birləşəndə ortaya zamanın sınağına tab gətirən möhtəşəm bir irs çıxır. Biz də öz növbəmizdə, Azərbaycan elminin və memarlığının bu parlaq simasına zamanın nəbzini tutan, gələcəyin dizaynını quran Təranə xanıma gələcək fəaliyyətində yeni-yeni uğurlar arzulayır, bol nailiyyətlər diləyirik. İnanırıq ki, onun rəhbərliyi ilə hələ neçə-neçə gənc istedad parlayacaq və Azərbaycanın intellektual xəritəsi memarlıq inciləri ilə daha da zənginləşəcək!”
YENİNEWSTV24.AZ
Aygün Məmmədova Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü
