Tarixin elə günləri vardır ki, həmin günlər yalnız bir xalqın deyil, bütöv bir millətin taleyini dəyişir, onun gələcəyinə yeni istiqamət verir. Azərbaycan xalqı üçün belə müqəddəs tarixlərdən biri də 28 May – Respublika Günüdür. Bu tarix təkcə dövlətin yaranması deyil, əsrlərlə azadlıq arzusu ilə yaşayan xalqın milli dirçəlişinin, dövlətçilik iradəsinin və istiqlal amalının təntənəsidir.
XX əsrin əvvəllərində dünyada böyük siyasi dəyişikliklər baş verirdi. İmperiyalar dağılır, xalqlar öz müqəddəratını müəyyən etmək uğrunda mübarizəyə qalxırdı. 1917-ci ildə Rusiyada baş verən Fevral inqilabı nəticəsində Çar imperiyasının süqutu əsarət altında yaşayan xalqlar üçün yeni ümid qapısı açdı. Azərbaycan xalqı da bu tarixi fürsətdən istifadə edərək milli dövlət yaratmaq yolunda mühüm addımlar atdı.
Həmin dövrdə Azərbaycan ziyalıları, maarifçiləri və milli düşüncəli siyasətçiləri xalqın nicat yolunu müstəqil dövlətçilikdə görürdülər. Bu ideyanın əsas daşıyıcılarından biri görkəmli dövlət xadimi Məhəmməd Əmin Rəsulzadə idi. Onun rəhbərliyi altında milli istiqlal düşüncəsi xalq arasında daha da gücləndi. 1918-ci il mayın 28-də Tiflisdə Azərbaycan Milli Şurası tərəfindən İstiqlal Bəyannaməsi qəbul edildi və Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradıldığı elan olundu. Beləliklə, müsəlman Şərqində ilk parlamentli və demokratik respublika tarixə yazıldı.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti qısa müddət yaşamasına baxmayaraq, müasir dövlətçilik tariximizdə silinməz iz qoydu. Cümhuriyyət insan hüquqları, qanunun aliliyi, demokratik idarəçilik və vətəndaş bərabərliyi prinsiplərinə əsaslanan dövlət modeli qurmağa çalışırdı. Dövlət dili Azərbaycan dili elan olundu, milli ordu yaradıldı, parlament fəaliyyətə başladı, təhsil və mədəniyyət sahəsində mühüm islahatlar həyata keçirildi. Qadınlara seçki hüququnun verilməsi isə Azərbaycanı dövrünün ən qabaqcıl dövlətlərindən birinə çevirdi.
Lakin 1920-ci ildə bolşevik işğalı nəticəsində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti süqut etdi və ölkə Sovet hakimiyyəti altına keçdi. Buna baxmayaraq, xalqın qəlbində azadlıq arzusu heç vaxt sönmədi. Azərbaycan xalqı uzun illər boyu milli istiqlal ideyasını qoruyub saxladı və nəhayət, 1991-ci ildə yenidən dövlət müstəqilliyini bərpa etdi.
Müstəqilliyin ilk illəri ölkə üçün ağır sınaqlarla yadda qaldı. Siyasi qarışıqlıq, iqtisadi böhran və xarici təhdidlər dövlətçiliyi ciddi təhlükə qarşısında qoymuşdu. Belə mürəkkəb bir dövrdə ümummilli lider Heydər Əliyev hakimiyyətə qayıdaraq ölkədə sabitliyi təmin etdi, hüquqi dövlət quruculuğunun əsasını qoydu və Azərbaycanın inkişaf yolunu müəyyənləşdirdi.
1995-ci ildə qəbul edilən Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası insan hüquq və azadlıqlarını dövlətin ali məqsədi kimi təsbit etdi. Bu Konstitusiya müasir Azərbaycanın demokratik inkişaf strategiyasının əsas hüquqi sənədinə çevrildi. Əsas Qanunda insanın yaşamaq hüququ, söz və fikir azadlığı, vicdan azadlığı, təhsil almaq hüququ, əmək hüququ, sərbəst toplaşmaq hüququ və digər fundamental azadlıqlar geniş şəkildə əks olundu. Konstitusiyada göstərildi ki, insan hüquqları dövlət hakimiyyətinin fəaliyyətinin əsasını təşkil edir və dövlət bu hüquqların qorunmasına təminat verir.
İnsan hüquqları müasir demokratik cəmiyyətin ən ali dəyərlərindən biridir. Hüquqların qorunduğu cəmiyyətlərdə insan ləyaqəti yüksək tutulur, ədalət prinsipləri möhkəmlənir və vətəndaşların dövlətə inamı artır. Azərbaycan Respublikası da müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra insan hüquqlarının müdafiəsini dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri kimi müəyyən etmişdir.
Azərbaycan beynəlxalq hüquq sisteminə inteqrasiyanı insan hüquqlarının inkişafı baxımından mühüm amil hesab etmişdir. Ölkəmiz Birləşmiş Millətlər Təşkilatı, Avropa Şurası və digər nüfuzlu beynəlxalq qurumlarla əməkdaşlıq edərək insan hüquqları sahəsində bir sıra mühüm konvensiyalara qoşulmuşdur. Uşaq hüquqları, qadın hüquqları, ayrı-seçkiliyin aradan qaldırılması və sosial müdafiə ilə bağlı beynəlxalq sənədlərin qəbul edilməsi ölkədə hüquqi islahatların daha da genişlənməsinə şərait yaratmışdır.
Azərbaycanın Avropa Şurasına üzv olması və Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasına qoşulması vətəndaş hüquqlarının beynəlxalq səviyyədə müdafiəsinə əlavə təminat yaratdı. Bu addımlar ölkədə demokratik institutların inkişafına və hüquqi sistemin beynəlxalq standartlara uyğunlaşdırılmasına mühüm təsir göstərdi.
İnsan hüquqlarının təmin olunmasında məhkəmə-hüquq islahatları xüsusi rol oynayır. Son illərdə məhkəmə sisteminin müasirləşdirilməsi, elektron məhkəmə xidmətlərinin tətbiqi, vətəndaşların hüquqi yardıma çıxış imkanlarının genişləndirilməsi hüquqi dövlət prinsiplərinin möhkəmlənməsinə xidmət edir. Hüququn aliliyi yalnız qanunların mövcudluğu ilə deyil, həmin qanunların ədalətli şəkildə tətbiqi ilə ölçülür. Bu baxımdan müstəqil və obyektiv məhkəmə sistemi demokratik dövlətin əsas sütunlarından biridir.
Azərbaycanda insan hüquqlarının müdafiəsi istiqamətində mühüm addımlardan biri də Ombudsman institutunun yaradılması olmuşdur. Bu təsisat vətəndaşların hüquqlarının müdafiəsi, dövlət orqanları ilə insanlar arasında münasibətlərin tənzimlənməsi və hüquq pozuntularının araşdırılması istiqamətində fəaliyyət göstərir. Ombudsman institutu cəmiyyətdə hüquqi nəzarət mexanizminin formalaşmasına və insan hüquqlarının daha etibarlı qorunmasına mühüm töhfə verir.
Söz və mətbuat azadlığı da demokratik cəmiyyətin əsas göstəricilərindən biridir. İnformasiya əldə etmək hüququnun təmin olunması, media sahəsində aparılan islahatlar, rəqəmsal informasiya sistemlərinin inkişafı və vətəndaş cəmiyyətinin formalaşması ölkədə demokratik mühitin güclənməsinə xidmət edir. Azad fikir cəmiyyətin inkişafına təkan verir, insanların ictimai proseslərdə iştirakını artırır və dövlət-vətəndaş münasibətlərində şəffaflığı möhkəmləndirir.
İnsan hüquqlarının qorunması yalnız hüquqi sənədlərlə məhdudlaşmır. Bu, həm də cəmiyyətin mənəvi inkişaf göstəricisidir. İnsanlara hörmət, sosial ədalət, mərhəmət, tolerantlıq və bərabərlik prinsipləri sağlam cəmiyyətin əsasını təşkil edir. Azərbaycan tarixən müxtəlif millətlərin və dinlərin nümayəndələrinin sülh və qarşılıqlı hörmət şəraitində yaşadığı tolerant ölkə kimi tanınmışdır. Bu ənənələrin qorunması insan hüquqlarına verilən yüksək dəyərin göstəricisidir.
Təhsil sahəsində həyata keçirilən islahatlar da hüquqi düşüncənin formalaşmasında mühüm rol oynayır. Gənc nəslin hüquqi biliklərinin artırılması, məktəblərdə insan hüquqları mövzusunun tədrisi və vətəndaş məsuliyyətinin aşılanması gələcəyin sağlam cəmiyyətinin formalaşmasına xidmət edir. Hüquqlarını bilən insan həm öz azadlığını qoruyur, həm də başqalarının hüquqlarına hörmət etməyi öyrənir.
Müasir dövrdə Azərbaycanda sosial rifahın yüksəldilməsi, gender bərabərliyinin təmin olunması, əlilliyi olan şəxslərin cəmiyyətə inteqrasiyası və həssas sosial qrupların müdafiəsi istiqamətində mühüm dövlət proqramları həyata keçirilir. İnsan amilinin dövlət siyasətinin mərkəzində dayanması ölkənin inkişaf strategiyasının əsas istiqamətlərindən birinə çevrilmişdir.
Prezident İlham Əliyev tərəfindən həyata keçirilən hüquqi və sosial islahatlar vətəndaş rifahının yüksəldilməsinə, şəffaf idarəçiliyin formalaşmasına və dövlət xidmətlərinin daha əlçatan olmasına xidmət edir. Bu sahədə həyata keçirilən ən mühüm layihələrdən biri də ASAN xidmət modelidir. “Bir pəncərə” prinsipi əsasında fəaliyyət göstərən bu sistem dövlət-vətəndaş münasibətlərində yeni idarəçilik mədəniyyəti formalaşdırmışdır.
Azərbaycan xalqı 2020-ci ildə Vətən Müharibəsində qazandığı tarixi Zəfərlə öz gücünü və milli birliyini bütün dünyaya nümayiş etdirdi. Şəhidlərin qəhrəmanlığı, ordumuzun rəşadəti və xalqın birliyi nəticəsində torpaqlarımız işğaldan azad olundu. Bu qələbə yalnız hərbi uğur deyil, həm də milli qürurun və dövlətçilik ruhunun təntənəsi idi.
Bu gün azad Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirilən quruculuq işləri Azərbaycanın gücünü və inkişaf potensialını nümayiş etdirir. Yenidən qurulan şəhərlər, salınan yollar, inşa edilən məktəblər və xəstəxanalar dövlətin vətəndaşa qayğısının bariz nümunəsidir.
Bütün bu uğurların təməlində isə xalqın birliyi, vətəndaş məsuliyyəti və dövlətə inam dayanır. Hüquqi dövlətin inkişafı yalnız dövlət orqanlarının fəaliyyəti ilə deyil, hər bir insanın qanunlara hörməti, vətənpərvərliyi və cəmiyyət qarşısında məsuliyyəti ilə mümkündür. Güclü dövlət savadlı, vicdanlı, hüquqlarını bilən və milli dəyərlərə bağlı vətəndaşların çiyinləri üzərində qurulur.
28 May – Respublika Günü bu gün təkcə tarixi bayram deyil, həm də milli qürurun, azadlıq ruhunun və dövlətçilik ənənələrinin əbədi simvoludur. Bu müqəddəs tarix hər bir azərbaycanlıya bir həqiqəti xatırladır: müstəqillik böyük mübarizə, fədakarlıq və sarsılmaz iradə nəticəsində qazanılan ən ali nemətdir. Azərbaycan xalqı bu müqəddəs dəyəri qoruyaraq gələcəyə doğru inamla addımlayır.
YENİNEWSTV24 .AZ
Vəfa Məmmədova Hüquq üzrə fəlsəfə doktoru,Dünya Tibbi Hüquq Assosiasiyasının üzvü