Zamanın durmadan axdığı bu dünyada bəzi evlər var ki, onların hər küncü bir kitabxananı, hər divarı isə bir laboratoriyanı xatırladır. Bu evlər – elm adamlarının ocağıdır. Belə bir ailədə dünyaya göz açmaq adi bir təcrübə deyil,bu, kainatın qanunlarının layla nəğməsinə, riyazi düsturların isə divar kağızına çevrildiyi unikal bir həyatdır. Azərbaycan Elmlər Akademiyasının həqiqi və Beynəlxalq Astronomiya İttifaqının üzvü olan,Şamaxı Astrofizika Rəsədxanasının qurulmasına və ulduzların sirlərinin açılmasına həsr etmiş Elmlər Akademiyasının vitse-prezidenti vəzifəsində çalışmış akademik Hacıbəy Sultanovun evində böyüyən Gülnar Hacıbəy qızı Sultanova da bu böyük elmi irsin daşıyıcısıdır. Atası səmaya pəncərə açmışdısa, Gülnar xanım həyatın özünün ən incə quruluşu – hüceyrə membranlarının dərinliklərinə enməyi seçdi. Bu, bir ailənin kainatın iki ucunu, makrokosmosu (ulduzları) və mikrokosmosu (hüceyrələri) birləşdirən bənzərsiz bir elmi dastanıdır.
1954-cü ildə Bakıda ziyalı mühitinin bəxş etdiyi təbii maraq və bilik ehtirası ilə formalaşan Gülnar Sultanova, S. M. Kirov adına ADU-nun (indiki BDU) fizika fakültəsini 1978-ci ildə bitirdi. Atasının izi ilə elmi yolda getməyə hazır olsa da, öz seçdiyi – Biofizika cığırını izlədi.
Gənc alim karyerasına AMEA Fizika İnstitutunda başlayan Gülnar xanımın elmi cəsarəti onu daha da uzağa, Moskvaya, SSRİ Elmlər Akademiyasının Semyonov adına Kimyəvi Fizika İnstitutuna apardı. Bu təcrübə, onun gələcək nailiyyətlərinin möhkəm təməli oldu.
1986-cı ildə Gülnar Sultanova biofizika ixtisası üzrə namizədlik (fəlsəfə doktorluğu) dissertasiyasını uğurla müdafiə etdi. Tədqiqatı, ultrasəs və müəyyən maddələrin eritrositlərə (qan hüceyrələrinə) təsiri mexanizmlərini öyrənərək, xərçəng hüceyrələrinin analizi üçün yeni bir meyar təklif etdi. Bu, onun mikroskopik dünyada atdığı ilk böyük addım idi.
1990-cı ildən etibarən Gülnar Sultanova AMEA Botanika İnstitutunda mərhum müxbir üzv Xəlil Qasımovun elmi rəhbərliyi altında “Hüceyrə membranlarının fiziki-kimyəvi xassələri” laboratoriyasında fəaliyyətini davam etdirdi. Bu gün də həmin şöbənin aparıcı elmi işçisi olaraq, o, biofiziki tədqiqatlara rəhbərlik edir.
Biofizika – fizikanın sərt qanunları ilə biologiyanın canlı mürəkkəbliyinin qovuşduğu yerdir. Gülnar Sultanova məhz bu sərhəddə dayanaraq, hüceyrəni xarici dünyadan ayıran, lakin eyni zamanda ona nəfəs verən nazik, elastik sədlər olan hüceyrə membranlarının sirlərini incələdi.
Dörd onillikdən artıq zəngin karyerası dövründə o, respublika və xarici mətbuatda 100-ə qədər elmi əsər nəşr etdirmiş, həmçinin 1997–2007-ci illərdə pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olaraq gənc nəslin yetişməsinə töhfə vermişdir.
Akademik atasının beynəlxalq əlaqələr qurmaq ənənəsini davam etdirən Gülnar xanım, 2018–2020-ci illərdə Azərbaycan-Belarus 2+ çərçivəsində Grant layihəsinin qalibi oldu. Bu beynəlxalq əməkdaşlıq onun elmi mövqeyinin beynəlxalq səviyyədə tanınmasının bariz nümunəsi idi.23 dekabr 2022-ci il tarixində Gülnar Hacıbəy qızı Sultanova uzun illərin gərgin zəhmətinin tacı olaraq, elmlər doktoru elmi dərəcəsinə layiq görüldü. Onun dissertasiyası – “Ultrasəs dalğalarının və makrolakton birləşmələrin hüceyrə və lipid membranlarının davamlılığına və keçiriciliyinə təsir mexanizmləri” – hüceyrə və lipid membranlarına müxtəlif fiziki-kimyəvi təsirlərin ultrasəs dalğaları vasitəsilə öyrənilməsi üzrə əsas elmi imzası oldu.
Gülnar Sultanova – bir tərəfi ulduzlarda, digər tərəfi həyatın mayesində olan bir alimdir. O, akademik atasından miras qalan elmi fədəkarlığı, öz biofizika sahəsindəki dərin bilikləri ilə birləşdirərək Azərbaycan elminin zənginləşməsinə uğurla davam edən bir nəslin parlaq nümunəsidir. Elm nəslinin daşıyıcısı olmaq sadəcə soyadı miras almaq deyil, həm də vizyonu, fədakarlığı və biliyə olan ehtirası davam etdirməkdir.
Biofizika, membran biologiyası, antibiotiklərin və ultrasəsin hüceyrələrə təsiri və xərçəng hüceyrələri üzərində tədqiqatlar sahələrini əhatə edir.Azərbaycan alimlərinin bu sahədəki töhfələri ümidvericidir və onkologiyada yeni, daha humanitar müalicə üsullarının yaranmasına zəmin yaradır.
Hər birimizin bədəni milyardlarla hüceyrədən ibarət mürəkkəb bir kainatdır. Sağlamlıq, xəstəliklər və hətta müalicə prosesləri bu kiçik aləmin içindəki incə tarazlıqdan asılıdır. Azərbaycan elmi bu kritik sərhəddə önəmli irəliləyişlər əldə edir. Professor G.G. Sultanova və onun həmkarlarının (A.A. Səmədova, X.M. Qasımov, L.N. Nikolayeviç, V.X. Qasımova və b.) çoxsaylı elmi işləri məhz bu həyati sirlərə işıq salır.
Təsəvvür edin ki, adi ultrasəs dalğaları, yəni səsdən daha yüksək tezlikli vibrasiyalar, bədənimizdəki ən həssas strukturlardan olan qırmızı qan hüceyrələrinin (eritrositlərin) membranlarına necə təsir göstərə bilər. Bu tədqiqatlar, xüsusən də ultrasəs dalğaları kavitasiya şəraitində işlədikdə, hüceyrə membranının keçiriciliyini artırma mexanizmlərini araşdırır. Bu kəşflər sadəcə biofiziki maraq doğurmur. Onlar gələcəyin tibbində, məsələn, dərmanların birbaşa xəstə hüceyrələrə çatdırılması üçün ultrasəsdən istifadə edilməsi yollarını açır. Dərman “yüklü” membranları ultrasəs vasitəsilə “partlatmaq” – bu, hədəfəyönlü terapiya üçün böyük potensial vəd edir.
Tədqiqatçıların diqqət mərkəzində olan digər mühüm sahə, poliyen antibiotiklər (məsələn, Levorin A) və onların kimyəvi cəhətdən dəyişdirilmiş formalarıdır . Bu maddələr adətən göbələklə mübarizə üçün istifadə olunsa da, Sultanova və kollektivinin tədqiqatları onların xərçəng hüceyrələrinə qarşı mübarizədəki potensialını öyrənir.
Gülnar xanımın əsərlər göstərir ki, bu makrosiklik poliyen antibiotiklər xərçəng hüceyrələrinin böyüməsinə və maddələr mübadiləsinə güclü təsir göstərir .Onkologiya müasir elmin ən böyük sınaq meydanıdır. Xərçənglə mübarizə aparan alimlərin əsas məqsədi – zərərli şiş hüceyrələrini məhv edən, lakin sağlam toxumalara toxunmayan müalicə üsulları tapmaqdır. Tədqiqatçıların məqsədi, dərmanların zərərli yan təsirlərini minimuma endirərək, yalnız şiş hüceyrələrini hədəf alan daha təsirli molekulları kəşf etməkdir. Bu, müasir onkologiyanın ən böyük çağırışlarından biridir.
Tədqiqatlar həmçinin, ətraf mühitdəki zərərli maddələrin, xüsusən də bəzi pestisidlərin hüceyrə səviyyəsindəki zərərli təsirini və antioksidantların qoruyucu rolunu da araşdırır Bu, qırmızı qan hüceyrələrinin kritik fermenti olan asetilkolinesterazanın fəaliyyətinin necə dəyişdiyini anlamağa kömək edir. Bu cür fundamental tədqiqatlar həm əmək gigiyenası, həm də zəhərlənmələrin müalicəsi üçün praktik əhəmiyyət daşıyır.
G.G. Sultanovanın və həmmüəlliflərin elmi irsi – beynəlxalq jurnallarda (Rusiya, Türkiyə, Qafqaz, Hindistan) dərc olunan, yüksək impakt faktorlarına malik əsərlər Azərbaycan elminin inteqrasiyasının və beynəlxalq səviyyədə tanınmasının göstəricisidir.
Bu tədqiqatlar həm fundamental biliklərin zənginləşməsinə xidmət edir, həm də gələcək dərmanların və müalicə üsullarının dizaynı üçün əsaslı bir zəmin yaradır. Hüceyrə membranının sirlərini açmaqla, elm adamları bəşəriyyəti daha sağlam sabaha daşıyırlar.
Bu, sadəcə alimin hekayəsi deyil, Elm Nəslinin Manifestidir. Atanın ulduzlardan gələn səsini eşitmək və həyatın ən kiçik hissəciklərində elmə olan o böyük şövqü yaşatmaq deməkdir.Professor Gülnar xanım Sultanovanın tədqiqatları sübut edir ki, böyük kəşflər ən kiçik hissəciklərdə gizlənir. O, laboratoriyanın soyuq işığını ümidin isti şüasına çevirərək, biofizikanın çətin yolunda irəliləyir. Hüceyrə membranının sirlərini açmaqla, ultrasəs dalğaları ilə dərmanlara yeni yollar cızmaqla, o, nəinki elmi bilikləri zənginləşdirir, həm də həyatın özü üçün savaşır.
Biz bu çətin, lakin şərəfli yolda – laboratoriyada yanan lampa işığından xəstə yatağına gətirilən şəfa işığına qədər uzanan hər bir addımda – Gülnar xanıma tükənməz ilham, əzm və ən əsası, uğurlar arzulayırıq. Qoy onun hər bir kəşfi, elmi fəaliyyəti, bir zamanlar sadəcə nəzəriyyə olanı real bir müalicəyə, nəhayət, bəşəriyyət üçün daha sağlam, daha parlaq bir sabaha çevirsin. Elm sönməsin, ümid bitməsin!
AMİDTV.AZ
Aygün Məmmədova Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü
