Elm tarixində elə simalar var ki, onların adı yalnız elmi nəticələrlə deyil, həm də bütöv bir məktəbin, düşüncə tərzinin və mənəvi məsuliyyətin rəmzinə çevrilir. Azərbaycan botanika elminin görkəmli nümayəndələrindən biri, fitosenologiya, florogenez və biomüxtəlifliyin qorunması sahəsində fundamental tədqiqatların müəllifi Vaqif Seyfəddin oğlu Novruzov məhz belə alimlərdəndir.1943-cü ilin yayında Quba rayonunun Rustov kəndində doğulan Vaqif Novruzov üçün təbiət sadəcə mənzərə yox, canlı laboratoriya idi. Qafqaz dağlarının sərt iqlimi, zəngin flora müxtəlifliyi onun gələcək elmi maraqlarının bünövrəsini hələ erkən yaşlardan formalaşdırdı. Bu maraq onu Gəncəyə – biologiya elminin dərinliklərinə aparan yolun başlanğıcına gətirdi.
1966-cı ildə Gəncə Dövlət Pedaqoji İnstitutunu fərqlənmə diplomu ilə bitirən gənc alim, elmi fəaliyyətini Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Botanika İnstitutunda davam etdirdi. Elə həmin dövrdən etibarən onun adı botanika elmi ilə ayrılmaz şəkildə qoşa çəkilməyə başladı.200-dən artıq elmi əsər, fundamental monoqrafiyalar, dərsliklər və terminoloji lüğətlər professor Novruzovun zəngin yaradıcılığının nəticəsidir. Onun əsərləri təkcə alimlər üçün deyil, tələbələr, müəllimlər və təbiətsevərlər üçün də dəyərli mənbəyə çevrilib.
Azərbaycan botanika elminin inkişaf yolunda xüsusi çəkisi olan belə fundamental əsərlər sırasında professor Vaqif Seyfəddin oğlu Novruzovun qələmindən çıxmış “Şibyələr”, “Bitki ekologiyası” və “Fitosenologiyanın əsasları” xüsusi mövqeyə malikdir. Bu əsərlər artıq çoxdan adi dərs vəsaiti statusunu aşaraq, elmi düşüncənin stolüstü yaddaşına çevrilmişdir.
“Şibyələr” monoqrafiyası Azərbaycan botanika elmi üçün yalnız bir kitab deyil, təbiətin səssiz qatlarının ilk sistemli elmi oxunuşudur. Daşların, qayaların, ağac qabıqlarının üzərində yaşayan bu mürəkkəb orqanizmlər, uzun müddət elmi ədəbiyyatda pərakəndə şəkildə təqdim olunurdu. Professor Novruzov bu boşluğu elmi ardıcıllıq, sistemlilik və dərin analizlə doldurdu.
“Bitki ekologiyası” əsəri botanika elminin fəlsəfi qatına açılan pəncərədir. Bu kitabda bitkilər sadəcə canlı orqanizmlər kimi deyil, mühitlə qarşılıqlı əlaqədə olan dinamik sistemlər kimi təqdim edilir. Professor Novruzov burada ekologiyanı dar mənada izah etmir, onu təbiətin daxili tarazlıq mexanizmi kimi şərh edir.
Əsərin əsas üstünlüyü onun elmi dəqiqliyi ilə yanaşı, didaktik aydınlığıdır. Kitab mürəkkəb anlayışları sadə, lakin elmi dərinlikdən uzaqlaşmadan izah edir. Bu xüsusiyyət onu universitet auditoriyalarında, elmi seminar və müzakirələrdə əvəzolunmaz mənbəyə çevirir. “Bitki ekologiyası” uzun illərdir ki, Azərbaycan ali məktəblərində ekologiya düşüncəsinin formalaşmasında aparıcı rol oynayır.
“Fitosenologiyanın əsasları” isə professor Novruzovun elmi sistemləşdirmə qabiliyyətinin zirvəsi hesab oluna bilər. Bu əsər bitki birliklərini təsadüfi yığın deyil, qanunauyğunluqlarla formalaşan mürəkkəb strukturlar kimi təqdim edir. Fitosenologiya burada botanikanın köməkçi sahəsi yox, müstəqil elmi istiqamət kimi dəyərləndirilir.
Kitab tədqiqatçıya bitki örtüyünü “oxumağı” öyrədir – hansı növ niyə həmin məkandadır, hansı faktorlar bu birlikləri formalaşdırır və zamanla necə dəyişir. Məhz bu yanaşma “Fitosenologiyanın əsasları”nı yalnız tədris vəsaiti deyil, elmi metodologiya kitabı səviyyəsinə yüksəldir.Professor Novruzovun elmi taleyində şibyələr xüsusi yer tutur. Böyük və Kiçik Qafqazdan Naxçıvana qədər apardığı tədqiqatlar nəticəsində o, Qafqaz şibyə florasının formalaşma yollarını elmi faktlarla sübut etdi. Elmə məlum olmayan 15 yeni növün ilk dəfə təsvir edilməsi isə bu sahədə onun adını dünya botanika elminə yazdı.
Onun müəyyən etdiyi yüzlərlə yeni növ, bitki aləminin biomüxtəlifliyinin qorunması sahəsində atılan mühüm addımlardır. Professor Novruzov nadir və məhv olmaq təhlükəsində olan bitkilərin mühafizəsi üçün Qafqazda ilk sistemli tədbirlər planını hazırlayan alimlərdəndir.
Arktikadan Orta Asiya səhralarına, Pamirdən Alp dağlarına qədər uzanan onilliklər boyu ekspedisiyalar professorun elmi fəaliyyətinə canlı nəfəs verdi. O, təkcə kitabxanalarda deyil, çətin keçilən dağ yollarında, sərt iqlim şəraitində toplanan materiallarla elmi həqiqətləri formalaşdırdı.Arktikanın buzla örtülü səssizliyindən Orta Asiyanın yanar səhralarına, Pamirin əlçatmaz zirvələrindən Alp dağlarının sıldırım yamaclarına qədər uzanan onilliklər boyu ekspedisiyalar professorun elmi fəaliyyətinə təkcə bilik deyil, canlı nəfəs, hərəkət və zamanın ruhunu bəxş etmişdir. Onun üçün elm yalnız masa arxasında yazılan mətnlərdən ibarət deyildi; elm yol idi, sınaq idi, təbiətlə üz-üzə qalmaq, insan iradəsinin sərhədlərini yoxlamaq idi.
Professor elmi həqiqətləri kabinetlərin sakitliyində deyil, çətin keçilən dağ cığırlarında, kəskin temperatur dəyişikliklərinin hökm sürdüyü sərt iqlimlərdə, bəzən həyat üçün riskli şəraitlərdə formalaşdırmışdır. Qar fırtınaları altında aparılan müşahidələr, səhranın yandırıcı istisində toplanan nümunələr, yüksək dağlarda oksigen çatışmazlığına baxmayaraq davam etdirilən tədqiqatlar onun elmi xarakterinin əsas cizgilərini müəyyənləşdirirdi: səbr, dəqiqlik və həqiqətə sarsılmaz sədaqət.
Bu ekspedisiyalar zamanı toplanmış herbari nümunələri bu gün dünyanın aparıcı universitetlərində və elmi mərkəzlərində qorunur, tədqiqatçılar tərəfindən istifadə olunur. Hər bir qurudulmuş yarpaq, hər bir preslənmiş bitki nümunəsi yalnız botanik material deyil, həm də bir elmi taleyin, bir ömür yolunun maddi izidir. Bu nümunələr professorun apardığı araşdırmaların etibarlılığını, onun elmi nəticələrinin zaman və məkan hüdudlarını aşdığını sübut edir.
Professorun elmi irsi beynəlxalq miqyasda qəbul olunmaqla yanaşı, gənc tədqiqatçılar üçün də ilham mənbəyinə çevrilmişdir. Onun fəaliyyəti göstərir ki, əsl alim üçün coğrafi məsafələr maneə deyil, əksinə, bilik yolunda açılan qapılardır. Təbiətin müxtəlifliyini öyrənmək, onu sistemləşdirmək və elmi dövriyyəyə daxil etmək professorun həyat amalına çevrilmiş, bu amal isə elmi publisistikanın dili ilə desək, elm və fədakarlığın nadir sintezini yaratmışdır.
Beləliklə, Arktikadan Alp dağlarına qədər uzanan bu elmi yol təkcə bir alimin bioqrafiyası deyil, bütövlükdə elmin sərhədsizliyinin, insan düşüncəsinin və zəhmətinin qalibiyyət salnaməsidir.
Bu ekspedisiyalarda toplanmış herbari nümunələri bu gün dünyanın aparıcı universitet və elmi mərkəzlərində qorunur və istifadə olunur. Bu fakt onun elmi irsinin beynəlxalq miqyasda qəbulunun göstəricisidir.Vaqif Novruzov yalnız tədqiqatçı və pedaqoq deyil, eyni zamanda elm təşkilatçısıdır. Universitet elmi şuralarında, dissertasiya şuralarında, metodiki strukturlarda fəaliyyəti onun elmi düşüncəsinin strateji və sistemli xarakter daşıdığını göstərir. Azərbaycan Botanika Cəmiyyətinin üzvü kimi ölkədə biomüxtəlifliyin qorunması və elmi maarifləndirmə işlərinə mühüm töhfələr vermişdir.
Vaqif Novruzovun elmi fəaliyyəti təbiətlə insan arasında qurulan incə və məsuliyyətli körpünü xatırladır. Onun tədqiqatlarında bitkilər sadəcə bioloji obyekt deyil, tarixi, coğrafi və ekoloji yaddaşa malik canlı sistemlər kimi təqdim olunur. Alimin Böyük və Kiçik Qafqaz florasının formalaşma qanunauyğunluqlarına, xüsusilə də likenlər, mamırlar və yüksək dağlıq ərazilərin bitki örtüyünə dair apardığı araşdırmalar Azərbaycan botanika elmini beynəlxalq elmi müstəviyə çıxaran mühüm töhfələr sırasındadır.
Onun “Böyük Qafqazın likenlərinin floro-genetik analizi və onların mühafizəsi” adlı monoqrafiyası təkcə elmi əsər deyil, həm də təbiətin qorunmasına çağırış manifestidir. Bu əsərdə Vaqif Novruzov floranın genezisini elmi dəqiqliklə təhlil etməklə yanaşı, ekoloji məsuliyyət ideyasını da ön plana çəkir.
Alimin elmi maraqları Qafqazın dağlıq relyefində formalaşan mürəkkəb bitki birliklərini əhatə edir. Kiçik Qafqazın yüksək dağlıq zonalarında qaya və töküntülərdə yayılan bitkilərin, xüsusilə Campanulaceae fəsiləsinin öyrənilməsi sahəsində apardığı tədqiqatlar flora elminə yeni baxış bucağı gətirmişdir. Bu araşdırmalarda bitkilərin toxum məhsuldarlığı, adaptasiya mexanizmləri və ekoloji davamlılığı elmi əsaslarla şərh olunur.
Vaqif Novruzovun Azərbaycan liken florasının sistemli şəkildə ümumiləşdirildiyi “Azərbaycan likenlərinin konspekti” monoqrafiyası isə bu sahədə istinad mənbəyi kimi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Elm onun üçün yalnız tədqiqat masası arxasında aparılan iş deyil, həm də gələcək nəsillərə ötürülən mənəvi sərvətdir. 1982-ci ildən etibarən Azərbaycan Dövlət Aqrar Universitetində, daha sonra Gəncə Dövlət Universitetində apardığı pedaqoji fəaliyyət Vaqif Novruzovu minlərlə tələbənin yaddaşında müəllim-alim obrazında yaşatmışdır.Aspirantlıqdan baş elmi işçiliyə qədər uzanan bu mərhələdə Vaqif Novruzov botanikanın təkcə təsviri deyil, həm də analitik, sistemli və fəlsəfi tərəflərini dərindən mənimsədi.
1970-ci ildə namizədlik, 1985-ci ildə isə doktorluq dissertasiyasını müdafiə etməsi, onun elmi dünyagörüşünün artıq kamil mərhələyə çatdığını təsdiqlədi. Qısa müddət ərzində baş elmi işçi, dosent, professor elmi adlarını alması isə zəhmətin və istedadın təbii nəticəsi idi.
Onun müəllifi olduğu “Fitosenologiyanın (Geobotanika) əsasları” dərsliyi bu gün də ali məktəblərdə botanika və ekologiya ixtisasları üzrə əsas vəsaitlərdən biri hesab olunur. Bu dərslikdə elmi terminologiya ilə bədii izah harmoniyası müəllimin pedaqoji ustalığını açıq şəkildə nümayiş etdirir.
Vaqif Novruzov yalnız tədqiqatçı və pedaqoq deyil, eyni zamanda elm təşkilatçısıdır. Universitet elmi şuralarında, dissertasiya şuralarında, metodiki strukturlarda fəaliyyəti onun elmi düşüncəsinin strateji və sistemli xarakter daşıdığını göstərir. Azərbaycan Botanika Cəmiyyətinin üzvü kimi ölkədə biomüxtəlifliyin qorunması və elmi maarifləndirmə işlərinə mühüm töhfələr vermişdir.Professor Vaqif Novruzovun ən böyük uğurlarından biri də yetişdirdiyi elmi kadrlar, yaratdığı elmi məktəbdir. Onun rəhbərliyi ilə müdafiə olunmuş çoxsaylı dissertasiyalar bu gün Azərbaycan biologiya elminin dayanıqlı inkişafına xidmət edir.
O, tələbələri üçün təkcə müəllim deyil, həm də elmə sədaqətin, akademik dürüstlüyün nümunəsidir.Professor Novruzovun həyatında elm insani dəyərlərlə vəhdət təşkil edir. Ailəyə, tələbələrinə və təbiətə olan münasibəti onun şəxsiyyətini daha da bütövləşdirir. O, elmi yalnız bilik deyil, həm də məsuliyyət kimi dərk edən alimlərdəndir.Professorun ailə dəyərlərinin qorunması,elmə bağlı fərdlər yetişdirmək missiyanın həyata keçirilməsi kimi qiymətləndirilməlidir.Professor Vaqif Novruzovun həyat yoldaşı Zilxumar İsmayılova Gəncə Dövlət Universitetinin dosentidir. O, uzun illər ali məktəb mühitində çalışan, gənc nəslin formalaşmasında mühüm rol oynayan ziyalı qadınlardan biridir.
Elm adamının həyatında həyat yoldaşının rolu çox zaman görünməz qalır. Lakin məhz bu səssiz dəstək, gündəlik anlayış və intellektual həmrəylik alim üçün güclü dayaq yaradır. Zilxumar xanım ailədə yalnız ana və həyat yoldaşı deyil, həm də elmi mühitin qoruyucusu, nizamlayıcısı və ruhlandırıcısıdır. Bu ailədə elm müzakirə mövzusu olmaqdan çıxıb, həyat tərzinə çevrilmişdir.
Professor Novruzovun hər iki qızı həkimdir. Bu fakt ailədə elmin, təhsilin və insan həyatına xidmət ideyasının necə dərin kök saldığını aydın şəkildə göstərir. Həkimlik peşəsi – yalnız ixtisas deyil, həm də yüksək mənəvi məsuliyyət tələb edən bir yoldur.
Bu seçim təsadüfi deyil. Ailədə elmə hörmət, insan sağlamlığına və cəmiyyətə xidmət ideyası uşaqlıqdan aşılanmış, övladların dünyagörüşündə əsas dəyərə çevrilmişdir. Professor Novruzov üçün valideynlik təkcə qayğı deyil, şəxsiyyət yetişdirmək missiyası olmuşdur.
Ailənin üçüncü nəsli – üç nəvə artıq universitet tələbələridir. Bu fakt Novruzovlar ailəsində təhsilin və ali məktəb mühitinin nəsil ənənəsinə çevrildiyini göstərir. Nəvələrin ali təhsil yolunu seçməsi ailə mühitində formalaşmış bilik, zəhmət və məsuliyyət dəyərlərinin canlı sübutudur.
Bu ailədə nəsillər arasında fikir uçurumu yoxdur. Əksinə, elmi söhbətlər, həyat dərsləri və mənəvi dəyərlər nəsilləri birləşdirən ortaq dildir. Professor üçün nəvələr təkcə ailə sevinci deyil, həm də gələcəyə inamın simvoludur.Professor Vaqif Seyfəddin oğlu Novruzovun ailəsi onun elmi bioqrafiyasının ayrılmaz hissəsidir. Bu ailə alimin uğurlarının kölgəsində qalmayan, əksinə, həmin uğurları mümkün edən əsas dayaqlardan biridir.
Elm zirvəsinə aparan yol bəzən tənha görünə bilər. Lakin Novruzovlar ailəsi sübut edir ki, elm sevgi, anlayış və ailə harmoniyası ilə daha uca zirvələrə yüksəlir.
Alimin elmi və pedaqoji fəaliyyəti dövlət tərəfindən də yüksək qiymətləndirilmişdir. 2008-ci ildə ona Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı ilə “Əməkdar elm xadimi” fəxri adının verilməsi Vaqif Novruzovun Azərbaycan elminə verdiyi töhfələrin rəsmi təsdiqidir Vaqif Novruzov 2017 ci ildən Azərbaycan Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü seçilib.“Azərbaycanın 100 görkəmli alimi” sırasında yer alması – bütün bunlar təsadüfi deyil,zamanın süzgəcindən keçmiş alimlərin mənəvi pasportudur. Burada yer almaq, yalnız elmi əsərlərin sayı ilə deyil, elmin inkişafına təsir gücü, elmi məktəb yaratmaq bacarığı və milli elmi düşüncəyə verdiyi töhfə ilə ölçülür. Vaqif Novruzovun bu sırada yer alması onun elmi irsinin uzunömürlü və strateji əhəmiyyət daşıdığını təsdiqləyir.2023 cü ildə Azərbaycan və Türkiyənin ikili diplom layihəsi çərçivəsində İzmir Universitetinin birgə kadr hazırlığı sahəsində uğurlu addımlar atılır.Onların proqramı əsasında iqtisadi botanika kitabı nəşr olunub. Bu kitab Tətbiqi Botanikanın bir bölməsi kimi insan vasitəsilə bitkilərin istifadə aspektlərini, insan və bitkilərin qarşılıqlı əlaqələrini tədqiq edən elm olub aqronomluq, antropologiya, kimya, iqtisadiyyat etnobotanika,etnologiya,meşə təsərrüfatı, genetik ehtiyatlar, geologiya,coğrafiya, bağçılıq, morfologiya, qidalanma,təbabət,formokologiya ilə sıx bağlıdır.Kitabda elm qarşısında duran bütün vəzifələr əks olunub.Dərslik müasir iqtisadi botanikanın əsas istiqamətlərini tədqiqatların metodik səviyyəsinibu sahədə olan mühüm axtarışlar, beynəlxalq təcrübələri əhatə etməklə kadr hazırlığında fənnin rolu və yerini formalaşdırmağa imkan verir.
Professor Novruzovun dövlət səviyyəsində qiymətləndirilməsi onun fəaliyyətinin yalnız akademik müstəvidə deyil, ictimai və strateji müstəvidə də əhəmiyyətli olduğunu göstərir. O, nadir bitki növlərinin mühafizəsi, biomüxtəlifliyin qorunması, ekoloji tarazlığın elmi əsaslarla təmin olunması sahəsində irəli sürdüyü ideyalarla dövlətin ekoloji siyasətinə elmi dayaqlar verən alimlərdəndir.
Bu baxımdan, onun elmi fəaliyyəti dövlətin gələcəyə yönəlmiş inkişaf strategiyaları ilə səsləşir. Elm burada abstrakt anlayış deyil, dövlətin davamlı inkişafının intellektual təminatçısıdır.
Vaqif Seyfəddin oğlu Novruzovun həyat və fəaliyyəti bir daha sübut edir ki, elm səbr, vicdan və fədakarlıq tələb edən müqəddəs bir yoldur. O, bitkilərin səssiz dilini oxumağı bacaran alim kimi təkcə floramızın deyil, milli elmi düşüncəmizin də qoruyucularındandır. Onun elmi irsi gələcək nəsillər üçün etibarlı istinad, mənəvi örnək və zəngin bilik xəzinəsidir.Vaqif Seyfəddin oğlu Novruzovun həyat və fəaliyyəti bir daha sübut edir ki, elm səbr, vicdan və fədakarlıq tələb edən müqəddəs bir yoldur. O, bitkilərin səssiz dilini oxumağı bacaran alim kimi təkcə floramızın deyil, milli elmi düşüncəmizin də qoruyucularındandır. Onun apardığı tədqiqatlar torpağın yaddaşını, dağların sükutunu və təbiətin minillik sirrini elmi sözə çevirən nadir nümunələrdir.
Bu zəngin elmi irs yalnız bu günün deyil, sabahın da elmi inkişafına xidmət edir. Vaqif Novruzovun yaratdığı elmi məktəb, yetişdirdiyi tələbələr ,23 nəfər fəlsəfə doktoru,3 nəfər Elmlər doktoru yetişdirmişdir və formalaşdırdığı tədqiqat ənənələri Azərbaycan botanika elminin davamlı inkişafına möhkəm zəmin yaradır. O, elmi düşüncəni milli məsuliyyətlə birləşdirən alim obrazı ilə gələcək nəsillərə nümunə olmaqla yanaşı, elmə sədaqətin və mənəvi dürüstlüyün canlı təcəssümüdür.
İnanırıq ki, bu müdrik alim bundan sonra da elmi axtarışları, pedaqoji fəaliyyəti və təbiətin qorunmasına yönəlmiş təşəbbüsləri ilə Azərbaycan elminə yeni töhfələr verəcək, zəngin təcrübəsini gənc nəslə böyük sevgi və məsuliyyətlə ötürəcəkdir. Vaqif Seyfəddin oğlu Novruzova gələcək fəaliyyətlərində möhkəm cansağlığı, yaradıcılıq əzmi və yeni elmi uğurlar arzulayırıq.
YENİNEWSTV24.AZ
Aygun Məmmədova Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü,YENİNEWSTV24.AZ saytının təsisçisi
