Azərbaycan memarlıq elminin möhkəm təməl sütunlarından biri Rayihə Əmənzadə

Azərbaycanın elmi və mədəni üfüqlərində elə adlar var ki, onlar sadəcə bir dövrün deyil, bütöv bir yaddaşın ifadəsinə çevrilir. Rayihə Əmənzadə bu baxımdan yalnız memarlıq tədqiqatçısı deyil , daşların dilini anlayan, tarixin səssiz qatlarını elmin işığı ilə görünən edən bir fikir adamıdır. Onun həyat və yaradıcılıq yolu sanki əsrlərin içindən süzülüb gələn bir memarlıq melodiyasıdır, hər notunda keçmişin nəfəsi, hər ritmində gələcəyin konturları duyulur.
Tarix hər zaman səsli olmur. O, bəzən sükutla danışır küləyin daşlara toxunduğu anda, günəşin qədim divarlara düşən kölgəsində, zamanın aşındırdığı ornamentlərin dərinliyində…. Bu sükutu eşitmək üçün isə yalnız bilik deyil, həm də hissiyyat tələb olunur. Rayihə Əmənzadə məhz bu iki keyfiyyətin vəhdətində formalaşmış alimdir.
Onun baxışında memarlıq yalnız tikili deyil, mədəniyyətin kodlaşdırılmış formasıdır. Hər bir baştağ, hər bir günbəz, bir dövrün estetik zövqünü, ideoloji baxışını və sosial strukturunu əks etdirən canlı simvollardır. Bu simvolları açaraq onları elmi dildə izah edir, lakin bu izahın içində həmişə bir poetik dərinlik hiss olunur.
Bakı şəhərində dünyaya gələn Rayihə Əmənzadənin taleyi sanki əvvəldən memarlıqla yazılmışdı. Gənc yaşlarından formalaşan maraq onu Azərbaycan Memarlıq və İnşaat Universitetinə gətirdi. Burada aldığı təhsil onun yalnız peşəkar istiqamətini deyil, həm də elmi düşüncə tərzini müəyyənləşdirdi.
Daha sonra AMEA Memarlıq və İncəsənət İnstitutu onun fəaliyyətinin əsas intellektual məkanına çevrildi. Bu mühitdə o, yalnız mövcud bilikləri mənimsəmədi yeni biliklər yaratdı, memarlıq elminin sərhədlərini genişləndirdi.
Rayihə Əmənzadənin elmi yaradıcılığının əsas xətti kompozisiya anlayışıdır. Lakin onun təqdimatında kompozisiya sadəcə formaların düzülüşü deyil bu, kainatdakı nizamın memarlıqda təcəssümüdür. Kainat təsadüfi deyil,müəyyən qanuna uyğunluqlar üzərində qurulmuş sonsuz bir sistemdir: ritm, təkrar, balans və harmoniya. Ulduzların hərəkətindən tutmuş təbiətin ən kiçik detalına qədər hər yerdə bu nizamın izlərini görmək mümkündür. Rayihə Əmənzadə məhz bu ümumbəşəri qanunauyğunluqları memarlıqda axtaran və tapandır.
Onun fikrincə, memarlıq da kainat kimi öz daxili ritminə malikdir. Bir tikilinin gözəlliyi yalnız onun zahiri görünüşündə deyil, elementlər arasındakı münasibətdə ölçü, məsafə, simmetriya və ritmdə gizlidir. Bu münasibət isə təsadüfi deyil, müəyyən qanunlara əsaslanır. O qanunlar ki, həm təbiətdə, həm də sənətdə özünü göstərir.Rayihə Əmənzadənin elmi yaradıcılığının ən diqqətəlayiq cəhətlərindən biri onun memarlığı yalnız texniki deyil, həm də fəlsəfi kontekstdə araşdırmasıdır. O, memarlığı riyaziyyat, estetika və fəlsəfənin qovuşduğu bir sahə kimi təqdim edir.
Onun fikrincə, kompozisiya insanın kainatı dərk etmə cəhdinin maddi formasıdır. İnsan təbiətdə gördüyü harmoniyanı tikililərdə təkrar etməyə çalışır. Bu isə memarlığı sadəcə sənət deyil, həm də düşüncə aktına çevirir.
1983-cü ildə müdafiə etdiyi dissertasiya ilə portal kompozisiyalarının mahiyyətini açaraq göstərdi ki, giriş elementləri yalnız funksional deyil, həm də ideya və estetik yük daşıyır. Bu yanaşma memarlıq elementlərinə baxışda yeni mərhələ yaratdı.
2009-cu ildə müdafiə etdiyi doktorluq işi ,onun “Azərbaycan memarlıq abidələrinin tipologiyası (XI–XVII əsrlər)” əsəri Azərbaycan memarlıq elminin zirvələrindən biridir. Bu əsər memarlıq abidələrini sistemləşdirərək onların funksional və estetik xüsusiyyətlərini elmi şəkildə izah edir.
Dini tikililərdən tutmuş müdafiə qalalarına qədər geniş spektri əhatə edən bu tədqiqat Azərbaycan memarlığını qlobal elmi kontekstdə təqdim edən mühüm bir addım oldu. Bu yanaşma memarlıq tarixini sadəcə təsvir etməklə kifayətlənmir onu izah edir, sistemləşdirir və gələcək üçün model yaradır.Onun araşdırmaları göstərdi ki, bu dövrün memarlığı təsadüfi deyil dəqiq riyazi balans, ritm və simmetriya üzərində qurulmuş dərin estetik sistemdir. Bu isə Azərbaycan memarlığını dünya memarlıq irsinin ən yüksək səviyyəli nümunələri ilə eyni sıraya çıxarır.
Alimin “Azərbaycan memarlıq abidələrinin tipologiyası” əsəri yalnız bir tədqiqat deyil bu, milli memarlıq irsinin elmi atlasıdır. Bu əsərdə tikililər funksional, struktur və estetik xüsusiyyətlərinə görə təsnif edilir və sistemli şəkildə təqdim olunur.Əmənzadənin əsərində tikililər yalnız “nə üçün istifadə olunub” sualı ilə deyil, həm də “necə qurulub” və “nəyi ifadə edir” sualları ilə araşdırılır. Məsələn, dini tikililər yalnız ibadət məkanı kimi deyil, həm də mənəvi yüksəliş ideyasının memarlıq ifadəsi kimi təqdim olunur. Müdafiə tikililəri isə yalnız hərbi məqsəd daşımır, eyni zamanda dövrün təhlükəsizlik anlayışını və siyasi reallıqlarını əks etdirir.
Beləliklə, funksiya ilə forma arasında əlaqə yalnız texniki deyil, həm də fəlsəfi məna kəsb edir.
Rayihə Əmənzadənin tipologiya əsərində xüsusi diqqət yetirilən məsələlərdən biri də konstruktiv quruluşdur. O, göstərir ki, hər bir tikilinin estetik görnüşü onun daxili struktur məntiqi ilə sıx bağlıdır. Günbəzlərin quruluşu, tağların yerləşməsi, sütunların nisbəti bütün bunlar yalnız texniki həll deyil, həm də kompozisiya elementləridir.
Yəni estetik forma arxasında gizlənən mühəndislik düşüncəsi elmi şəkildə izah olunur.
Əsərdə estetik xüsusiyyətlərin təhlili xüsusi yer tutur. Ornamentlər, ritm, simmetriya və vizual balans kimi anlayışlar yalnız təsvir olunmur onların yaranma səbəbləri və funksional rolu izah edilir.
Bu baxımdan Əmənzadənin yanaşması memarlıq gözəlliyini subyektiv zövq məsələsindən çıxarıb obyektiv elmi qanunauyğunluqlar səviyyəsinə yüksəldir. Rayihə Əmənzadə memarlıq tarixini sadəcə təsvir etməklə kifayətlənmir onu izah edir, strukturlaşdırır və elmi modelə çevirir. Beləliklə, Azərbaycan memarlığı qlobal elmi diskursda öz layiqli yerini tutur.
Rayihə xanımın tədqiqatlarında Azərbaycan müxtəlif memarlıq dillərinin harmoniyası kimi təqdim olunur. “Gəncənin memarlıq salnaməsi” kimi əsərində şəhərlər yalnız coğrafi məkan deyil, canlı mədəniyyət obrazı kimi təsvir edilir.Hər bölgə onun qələmində canlı bir obraz kimi canlanır. Gəncə –tarixlə nəfəs alan şəhər, Şəki – incə naxışların poetik dünyası, Naxçıvan – monumental formaların səssiz qüdrəti…
Bu yanaşma memarlığı insan həyatı ilə birləşdirir və onu canlı mədəniyyət nümunəsinə çevirir
Hər bölgə özünəməxsus memarlıq üslubu ilə seçilir və bu üslub həmin bölgənin həyat tərzini, düşüncə sistemini əks etdirir. Bu baxımdan memarlıq sadəcə tikili deyil, həyatın estetik formasıdır.
Rayihə Əmənzadənin elmi fəlsəfəsinin ən mühüm cəhətlərindən biri tarixi irsin müasir həyatla əlaqələndirilməsidir. Rayihə xanım hesab edir ki, abidələr yalnız qorunmalı deyil yaşadılmalıdır. Onlar müasir şəhər mühitinin ayrılmaz hissəsinə çevrilməlidir.Onun rəhbərliyi ilə həyata keçirilən layihələr abidələrin pasportlaşdırılması, inventarlaşdırılması və bərpa metodlarının hazırlanması bu ideyanın praktik nəticəsidir. Bu işlər sayəsində memarlıq irsi yalnız keçmişin yadigarı kimi deyil, bu günün aktiv mədəni elementi kimi yaşayır.
Rayihə Əmənzadə yalnız alim deyil, həm də müəllim, ideya rəhbəri və elmi məktəb yaradıcısıdır. Onun 250-dən çox elmi məqaləsi və fundamental əsərləri Azərbaycan memarlıq elminin inkişafında mühüm rol oynayır.Rayihə Əmənzadənin elmi yaradıcılığı səbrin, ardıcıllığın və intellektual zəhmətin parlaq nümunəsidir. Onun qələmindən çıxan hər bir məqalə memarlıq tarixinin bir qatını açır, hər bir əsər isə bu qatları vahid sistem halına gətirir.
“Azərbaycan memarlığında portal kompozisiyaları” (1983)
“Композиционные закономерности монументальных сооружений Азербайджана XI–XVII веков” (2007)
“Azərbaycan memarlığında monumental tikililərin kompozisiya qanunauyğunluqları (XI–XVII əsrlər)” (2025)
“Azərbaycan memarlıq abidələrinin tipologiyası (XI–XVII əsrlər)” (2016)
“Azərbaycan memarlığında baştağlar” (1995) (Azərbaycan və ingilis dillərində)
“Azərbaycan memarlığı XV–XIX əsrin əvvəllərində”
“Azərbaycan memarlığı XV–XIX əsrin əvvəllərində. Cild III” (2013)
“Gəncənin memarlıq salnaməsi (XII–XIX əsrlər)” (2021)
“Ganja Architectural Chronicle (12–19 centuries)” (2023)
Bu əsərlər Azərbaycan memarlıq tarixinin müxtəlif istiqamətlərini kompozisiya, tipologiya, regional xüsusiyyətlər və memarlıq elementlərinin elmi təhlilini əhatə edən fundamental tədqiqatlar kimi qiymətləndirilir.Rayihə Əmənzadənin müəllifi olduğu fundamental əsərlər Azərbaycan memarlıq elminin əsas sütunları kimi çıxış edir. Bu əsərlərdə yalnız faktlar təqdim edilmir burada elmi yanaşma, metodoloji dəqiqlik və fəlsəfi dərinlik vəhdət təşkil edir.
Kompozisiya qanunauyğunluqları, tipologiya, regional memarlıq xüsusiyyətləri kimi mövzular (konstruktorlar, bədii ifadələr, bədii struktur elementləri )onun əsərlərində sistemli şəkildə araşdırılaraq elmi dövriyyəyə daxil edilir. Bu isə Azərbaycan memarlıq elmini lokal çərçivədən çıxarıb beynəlxalq elmi müstəviyə yüksəldir.
Ən böyük elmi irs yalnız yazılanlarla ölçülmür, həm də ötürülən biliklərlə dəyərləndirilir. “Azərbaycan memarlıq tarixi” adlı 5 tomluq ensiklopediya məhz belə fundamental nəşrlərdən biridir. Bu möhtəşəm elmi layihənin üçüncü cildinin müəllifi olan Rayihə Əmənzadə isə Azərbaycan memarlıq elminə dərinlik və sistemlilik gətirən aparıcı tədqiqatçılar dandır.
Ensiklopediya sadəcə biliklərin toplusu deyil, onların sistemli şəkildə təqdim olunmasıdır. “Azərbaycan memarlıq tarixi”nin hər bir cildi bu sistemin ayrı-ayrı mərhələlərini əhatə edir. Üçüncü cild isə xüsusi olaraq memarlıq inkişafının mürəkkəb və zəngin bir dövrünü elmi əsaslarla təqdim edir.
Rayihə Əmənzadə bu cilddə memarlıq irsini yalnız təsvir etmir onu təhlil edir, müqayisə edir və ümumiləşdirir. Bu yanaşma ensiklopediyanı sadə məlumat kitabından çıxarıb ciddi elmi mənbəyə çevirir.
Üçüncü cildin əsas üstünlüklərindən biri onun analitik xarakteridir. Burada tikililər yalnız xronoloji ardıcıllıqla təqdim olunmur onların funksional, konstruktiv və estetik xüsusiyyətləri dərin elmi təhlilə cəlb olunur.
Əmənzadə memarlıq abidələrinə “canlı sistem” kimi yanaşır. Onun tədqiqatında hər bir tikili müəyyən qanunauyğunluqlara əsaslanan kompozisiya modelinin nümunəsi kimi təqdim edilir. Bu isə memarlıq tarixini daha dərindən anlamağa imkan yaradır.
Elmi dəqiqlik və bədii duyumun vəhdəti
Rayihə Əmənzadənin müəllif üslubunun əsas xüsusiyyətlərindən biri elmi dəqiqliklə bədii duyumun vəhdətidir. O, tikililəri yalnız ölçü və planlarla izah etmir onların estetik dəyərini, vizual təsir gücünü və fəlsəfi mahiyyətini də açır.
Bu yanaşma oxucunu sadəcə məlumatlandırmır, həm də düşündürür. Memarlıq burada yalnız tikinti deyil, düşüncə forması kimi təqdim olunur. Rayihə Əmənzadənin məqalələri və kitabları yalnız oxunmur, həm də öyrədilir, müzakirə olunur, inkişaf etdirilir.
Rayihə xanımın əsərləri əsasında formalaşan elmi düşüncə artıq bir məktəbə çevrilmişdir. Bu məktəb yeni nəsil tədqiqatçıların yetişməsinə, memarlıq elminin davamlı inkişafına zəmin yaradır.
Onun yetişdirdiyi tələbələr,maqistrlər , aspirantlar, bu gün onun başladığı yolu davam etdirir. Bu isə alimin ən böyük uğurudur yalnız bilik yaratmaq deyil, onu yaşatmaq.
Rayihə Əmənzadənin fəaliyyəti sübut edir ki, memarlıq yalnız daş və divar deyil bu, yaddaşdır, mədəniyyətdir, ruhdur. O, bu ruhu anlayan və onu elmi dillə gələcəyə ötürən alimdir.Azərbaycan memarlıq elminin yalnız bu günü üçün deyil, gələcəyin intellektual memarlığı üçün də etibarlı dayağa çevrilmişdir. Bu dayağın üzərində yüksələcək yeni elmi baxışlar, yeni tədqiqat istiqamətləri və yeni nəsil alimlərin düşüncə dünyası artıq bu möhkəm təmələ söykənəcək. Rayihə Əmənzadə öz fəaliyyəti ilə elmi irsi yalnız qorumaqla kifayətlənmir, onu inkişaf etdirərək zamanın axarına istiqamət verir.
O, daşların yaddaşını oxuyaraq onu insan yaddaşına çevirən, keçmişin səssizliyini gələcəyin dilinə çevirən alimdir. Onun elmi irsində tarix donmuş halda deyil ,hər an yenidən düşünülən, yenidən izah edilən və yenidən yaşayan bir məna qatıdır. Bu baxımdan onun fəaliyyəti təkcə memarlıq tarixinin araşdırılması deyil, həm də milli kimliyin elmi əsaslarla dərk edilməsidir.
Zaman dəyişir, şəhərlər yenilənir, memarlıq üslubları transformasiya olunur. Lakin elə dəyərlər var ki, onlar bu dəyişimin içində sabit qalaraq istiqamətverici rol oynayır. Rayihə Əmənzadənin yaratdığı elmi sistem, formalaşdırdığı metodoloji yanaşma və yetişdirdiyi elmi məktəb məhz belə dəyərlərdəndir. Bu dəyərlər gələcək nəsillərin yalnız keçmişi öyrənməsi üçün deyil, həm də onu düzgün anlamaq və inkişaf etdirmək üçün yol göstəricidir.
Çünki, bəzi ömürlər zamanın içində itir…
bəziləri isə zamanın yaddaşına çevrilir.
Rayihə Əmənzadənin ömrü məhz belə yaddaşlardan biridir daşlara yazılmış, elmə çevrilmiş və gələcəyə ötürülmüş bir ömür.
Onun irsi Azərbaycan memarlıq elminin möhkəm təməl sütunlarından biridir. Bu sütun üzərində isə gələcək nəsillər öz elmi düşüncəsini quracaq.
Çünki, bəzi alimlər tarix yazır…
bəziləri isə tarixin özünü anladır.
Rayihə Əmənzadə məhz bu ikinci zirvəyə yüksəlmiş nadir simalardandır.
Rayihə xanım müqəddəs və məsuliyyətli yolda sizə yeni uğurlar, tükənməz yaradıcılıq enerjisi və daha böyük elmi nailiyyətlər arzulayırıq. Qoy Azərbaycan torpağının çiçəklənməsi naminə atdığınız hər addım gələcəyə işıq tutsun, milli memarlıq irsimizin daha dərindən öyrənilməsi və dünyaya tanıdılması istiqamətində yeni üfüqlər açsın.