Elm tarixində elə şəxsiyyətlər var ki, onların adı təkcə elmi nailiyyətlərlə deyil, həm də məktəb yaratmaq, düşüncə formalaşdırmaq, nəsillər yetişdirməklə yadda qalır. Azərbaycan tibb elminin müasir inkişaf salnaməsində bu cür simalardan biri də tibb elmləri doktoru, professor, Əməkdar elm xadimi Qalib Qarayevdir. Onun ömür yolu yalnız şəxsi uğurların ardıcıllığı deyil, həm də xalqın elmi düşüncəsinin inkişaf mərhələlərinin aynası olur. Onun adı ürək cərrahiyyəsi, revaskulyarizasiya, limfa dövranı, süni ürək və yardımçı qan dövranı aparatları kimi mürəkkəb və taleyüklü elmi sahələrlə qoşa çəkilir.
1947-ci il yanvarın 17-də Füzuli rayonunun Qarğabazar kəndində dünyaya göz açan Qalib Qarayevin həyat yolu klassik bir elmi tale nümunəsidir. Kənd mühitinin sadəliyi, zəhmətə bağlılığı və insan münasibətlərindəki səmimiyyəti onun xarakterinin formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. 1953–1963-cü illərdə Qarğabazar kənd orta məktəbində aldığı ilkin təhsil onda elmə, xüsusən də insan sağlamlığının sirlərinə maraq oyatmışdır. 1966-cı ildə Nəriman Nərimanov adına Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutuna daxil olan gənc Qalib Qarayev artıq tələbəlik illərində seçilən, axtaran və yeniliklərə can atan bir tədqiqatçı kimi tanınırdı. Tələbə Elmi Cəmiyyətində fəal iştirakı və 1970-ci ildə “Ürəyin işemik xəstəliyinin cərrahi müalicəsi” mövzusunda apardığı eksperimental tədqiqat işinə görə Ümumittifaq müsabiqəsində bürünc medala layiq görülməsi onun gələcək böyük elmi yolunun ilk parlaq işartısı idi.
Onun elmi fəaliyyəti ürək cərrahiyyəsinin ən mürəkkəb və riskli sahələrini əhatə edir.Professor V.İ.Kolesovun rəhbərliyi altında Leninqradda (indiki Sankt-Peterburq) “Ürəyin işemik xəstəliyinin cərrahi müalicəsi” istiqamətində aparılan tədqiqatlar gənc alimin elmi dünyagörüşünü formalaşdırır. Tac damarların şuntlanması və anastomozlaşdırılması sahəsində apardığı araşdırmalar müasir ürək cərrahiyyəsinin fundamental problemlərinə yeni baxış gətirirdi.
1979-cu ildə Daşkənddə uğurla müdafiə etdiyi namizədlik dissertasiyası Qalib Qarayevin müstəqil alim kimi elmi arenaya çıxışını təsdiqlədi.Sonrakı illərdə Ümumittifaq Transplantasiya və Süni Üzvlər İnstitutu ilə birgə süni ürək və yardımçı qan dövranı aparatları üzərində apardığı tədqiqatlar professor Qarayevin adını beynəlxalq elmi dairələrdə tanıtdı.Professor Qarayevin tədqiqatları peritonit və peritoneal intoksikasiya mövzusunda insan bədəninin həyat-döyüş sahəsinə çevrilən qarın boşluğundakı mürəkkəb prosesləri açmağa xidmət edir. Onun araşdırmaları infeksiya və toksinlərin orqanizmə təsirini, toxuma reaksiyalarını və bədənin qoruyucu mexanizmlərini elmi cəhətdən izah edir.
Atrial natriumuretik faktor üzərindəki tədqiqatları isə ürəyin sadəcə qan pompası olmadığını, həm də hormonal və homeostatik sistemin mərkəzi bir orqanı olduğunu göstərir. Bu işlər orqanizmin elektrolit və maye balansını qorumaq üçün ürəyin oynadığı rolu elmi prizmadan təqdim edir və tibb elminin fundamental anlayışlarına yenilik gətirir.
Bağırsaqların autotransplantasiyası sahəsindəki işləri isə cərrahi texnologiya ilə fiziologiyanın incə harmoniyasını birləşdirir. Professor Qarayev bu tədqiqatlarla bağırsaq toxumasının transplantasiya zamanı necə funksional saxlanmasını və orqanizmin onu necə qəbul etdiyini araşdırmış, cərrahi nəticələrin proqnozlaşdırılmasını mümkün etmişdir.
Cərrahi əməliyyatdan sonra inkişaf edən pankreatit, reperfuzion sindrom və xüsusilə onun qaraciyər transplantasiyasında tənzimlənməsi sahəsində aparılan tədqiqatlar onun cərrahi patofiziologiya sahəsindəki innovativ yanaşmasını göstərir. Bu işlər yalnız əməliyyatların uğurunu artırmır, həm də həyati təhlükə yaradan fəsadların qarşısını almağa imkan yaradır.
Professor Qarayevin tədqiqat spektri ağır metallar, mikro və makroelementlər ilə hormonal sistemin qarşılıqlı əlaqəsini əhatə etməsi onu həm biokimyaçı, həm fizioloq, həm də klinik tədqiqatçı kimi ön plana çıxarır. O, orqanizmin mürəkkəb daxili dialoqunu, toksinlər və mineral balans arasındakı incə tarazlığı elmi dəqiqliklə açıqlamışdır.
Bütün bu tədqiqatlar professor Qalib Qarayevin elmi məktəbinin əsasını təşkil edir. Onun elmi axtarışları yalnız fərdi problem həll etməklə kifayətlənmir, onlar insan həyatının mürəkkəb ritmini, cərrahiyyə və biokimya sistemlərinin qarşılıqlı əlaqəsini geniş miqyasda işıqlandırır. Hər bir məqalə, hər bir eksperimental nəticə onun elmə, insan sağlamlığına və gələcək nəsillərin bilik dünyasına verdiyi dərin töhfənin ifadəsidir. 1987-ci ildə SSRİ Tibb Elmləri Akademiyasında müdafiə etdiyi doktorluq dissertasiyası onun təkcə cərrah deyil, patofizioloji prosesləri dərindən dərk edən alim olduğunu sübut etdi. Ürək limfa dövranı, miokard infarktı zamanı baş verən dəyişikliklər, aritmiyaların mexanizmləri – bu sahələrdə onun apardığı tədqiqatlar Azərbaycan tibb elminin elmi xəritəsini zənginləşdirdi.
Professor Qalib Qarayevin elmi maraqları yalnız nəzəri araşdırmalarla məhdudlaşmadı. Süni ürək və yardımçı qan dövranı aparatları üzərində apardığı tədqiqatlar onu beynəlxalq elmi mühitdə tanıtdı. Bu sahədə işləyib hazırladığı texniki və metodoloji yanaşmalar Rusiya Federasiyasının Tibbi Texniki Akademiyasına üzv seçilməsinə səbəb oldu.
Lakin onun elmdə ən böyük uğurlarından biri kadr hazırlığı məktəbi yaratmasıdır. 65 nəfər fəlsəfə doktoru və elmlər doktorunun elmi rəhbəri olmaq – bu, bir alimin ömürlük elmi kapitalıdır. Qalib Qarayevin yetirmələri bu gün Azərbaycan və xarici ölkələrin tibb elmində fəal mövqedədirlər.
Professor Qalib Qarayev uzun illər Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyasında məsul vəzifələrdə çalışaraq, tibb elmlərində elmi obyektivliyin və akademik etik prinsiplərin qorunmasına xidmət etmişdir. “Sağlamlıq” jurnalının baş redaktoru kimi isə elmi fikrin cəmiyyətə doğru və məsuliyyətli şəkildə çatdırılmasına töhfə vermişdir.1988-ci ildə Miçiqan Universitetində keçirilən beynəlxalq konqresə dəvət almış ilk azərbaycanlı alim kimi tarixə düşmüşdür. 451 elmi məqalə, monoqrafiyalar, ixtiralar – bütün bunlar ömür boyu elmə sədaqətin rəmzidir.Onun elmi məqalələri laboratoriya müşahidəsindən klinik nəticəyə uzanan canlı bir körpüdür. Hər məqalə bir problemin qoyuluşu, bir sualın cəsarətlə səsləndirilməsi və elmi dürüstlüklə cavablandırılmasıdır. Miokard işemiyası, limfa dövranı, transplantasiya sonrası patofizioloji dəyişikliklər, reperfuzion sindrom, metabolik və hormonal balansın pozulması kimi mürəkkəb mövzular professor Qarayevin qələmində sadəcə tədqiqat obyekti deyil, insan həyatının elmi taleyinə çevrilir. Bu məqalələrdə faktlar danışır, nəticələr düşünür, elm isə vicdanla hökm verir.
Professor Qalib Qarayevin monoqrafiyaları isə elmi yaradıcılığın daha dərin, daha ümumiləşdirici mərhələsidir. 2017-ci ildə Sankt-Peterburqda nəşr olunan “İşemiya zamanı toxumalarda patobiokimyəvi dəyişikliklər” adlı monoqrafiya təkcə elmi faktların toplusu deyil, işemiyanın hüceyrə səviyyəsində yaratdığı fəsadların fəlsəfi-anatomik xəritəsidir. Burada molekuldan orqana, biokimyəvi reaksiyadan klinik nəticəyə qədər uzanan səbəb nəticə zənciri elmi dəqiqliklə, eyni zamanda müəllifin dərin elmi intuisiyası ilə təqdim olunur. Bu əsər işemiya probleminə baxışı zənginləşdirərək müasir patobiokimyanın istinad mənbələrindən birinə çevrilmişdir.
2019-cu ildə Bakıda nəşr edilən “Böyrəyin auto və allotransplantasiyası zamanı limfodrenajın bərpası” adlı monoqrafiya isə transplantologiya və eksperimental cərrahiyyə sahəsində yeni elmi nəfəsdir. Bu əsərdə limfa dövranının transplantasiya prosesində oynadığı rol ilk dəfə sistemli şəkildə ümumiləşdirilir, limfodrenajın bərpasının orqanın funksional taleyində həlledici əhəmiyyəti elmi arqumentlərlə əsaslandırılır. Monoqrafiyanın Rusiya Federasiyası Tibb-Texniki Elmlər Akademiyasının Rəyasət Heyətinin qərarı ilə təsdiqlənməsi onun beynəlxalq elmi dəyərinin göstəricisidir.
ABŞ-dan Avropaya, Türk dünyasından Rusiyaya qədər geniş coğrafiyada tanınan Qalib Qarayevin elmi fəaliyyəti nüfuzlu orden və medallarla qiymətləndirilmişdir. Hipokrat ordeni, Rentgen medalı, Avropa ali xidmət ordeni – bunlar yalnız fərdi mükafatlar deyil, Azərbaycan tibb elminə verilən beynəlxalq dəyərin göstəricisidir.2019-cu ildə Türk dünyası elmi araşdırmalar akademiyasının Qızıl Ulduz medalı ilə təltif olunması professor Qarayevin elmi fəaliyyətinin təkcə milli deyil, ümumtürk elmi düşüncəsində də xüsusi yer tutduğunu göstərir. Bu mükafat onun elmin dilini ortaq dəyərlərə, elmi əməkdaşlığı isə mənəvi birlik ideyasına çevirməsinin rəmzidir. Qızıl Ulduz burada yalnız bir medal deyil, türk dünyasının elmi yaddaşında yanan bir işıqdır.
2021-ci ildə təqdim edilən Avropa Ali Xidmət Ordeni isə professor Qarayevin elmin universallığına verdiyi töhfələrin Avropa elmi mühitində də yüksək qiymətləndirildiyini təsdiqləyir. Bu orden onun elmi düşüncəsinin coğrafiya tanımadığını, tədqiqatlarının ümumbəşəri dəyər daşıdığını nümayiş etdirir. Avropa elmi ənənələrinin sərt meyarları ilə ölçülən bu mükafat, əslində, elmi dürüstlüyün və prinsipiallığın beynəlxalq etirafıdır.
2022-ci il professor Qalib Qarayevin elmi bioqrafiyasında xüsusi çəkisi olan bir il kimi yadda qalır. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının I dərəcəli Hippokrat ordeni onun tibb elminə verdiyi töhfələrin humanist mahiyyətini ön plana çıxarır. Hippokrat adı tibb tarixində etik məsuliyyətin, insan həyatına sədaqətin simvoludur. Bu orden professor Qarayevin elmi fəaliyyətində texniki mükəmməlliklə yanaşı, mənəvi ölçülərin də əsas yer tutduğunu təsdiqləyir.
Elə həmin ildə Almaniyanın Rentgen medalı ilə təltif olunması isə onun elmi yaradıcılığının klassik elmi irslə müasir tədqiqat düşüncəsini birləşdirdiyini göstərir. Rentgen adı elmdə inqilab, görünməyəni görmək cəsarəti deməkdir. Bu medal professor Qarayevin mürəkkəb bioloji proseslərin “gizli qatlarını” elmi metodlarla üzə çıxarmaq bacarığının simvolik qiymətləndirilməsidir.
Professor Qalib Qarayevin elmi nüfuzu yalnız mükafatlarla deyil, həm də elmi sistemin formalaşmasında daşıdığı məsuliyyətlə təsdiqlənir. O, 2013–2019-cu illərdə Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyasının Tibb və əczaçılıq elmləri üzrə ekspert şurasının sədri, 2019–2023-cü illərdə isə sədr müavini kimi fəaliyyət göstərərək ölkədə elmi kadrların hazırlanması, dissertasiya müdafiələrinin obyektivliyi və elmi keyfiyyətin qorunmasında həlledici rol oynamışdır. Bu fəaliyyət onun elmi prinsipiallığının, ədalət hissinin və akademik vicdanının praktik təzahürüdür.
Bu gün professor Qalib Qarayev adı Azərbaycan tibb elminin vicdanı, elmi dürüstlüyün və intellektual əzmin simvolu kimi səslənir. Onun həyat və yaradıcılığı bir daha sübut edir ki, elmə sevgi, zəhmət və məsuliyyət birləşəndə insan ömrü bütöv bir elmi epoxaya çevrilir
Bunun üçün elmə sədaqət, insana xidmət və gələcək nəsillərə məsuliyyət hissi lazımdır. O, ürəyi tədqiq edən alim olmaqla yanaşı, elmin öz ürəyini yaşadan, döyüntüsünü qoruyan nadir şəxsiyyətlərdəndir.Bu gün onun adı yalnız sanballı elmi əsərlərlə deyil, yetişdirdiyi kadrların düşüncəsində, elmi məktəbin davamında, tibb elminin sabahında yaşayır. O, gələcək nəsillərə təkcə bilik deyil, elmə vicdanla xidmət etməyin örnəyini miras qoyur. Bu miras isə ən etibarlı elmi irsdir.
Professor Qalib Qarayevə gələcək fəaliyyətlərində yeni uğurlar, yeni elmi nailiyyətlər arzulayırıq. Arzu edirik ki, ömrünüz uzun, yolunuz işıqlı olsun. Yaşayın ki, hər ürəyin sevinclə taclanmasına, hər döyüntünün ümidlə səslənməsinə misilsiz töhfələr verəsiniz. Elm yaşadıqca, insan yaşadıqca, sizin adınız da bu döyünən ürəklərlə birgə yaşayacaq.
YENİNEWSTV.AZ
Aygün Məmmədova Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü, YENİNEWSTV.AZ saytınin təsisçisi
