Elm bəzən səssiz işləyir. Onun səsi tribunalardan yox, xəritələrdən, atlaslardan, strategiya sənədlərindən və yetişdirdiyi insanlardan eşidilir. Belə alimlər var ki, adları tez-tez gündəlik informasiya axınında görünmür, lakin zamanın dərin qatlarında bütöv bir epoxanın intellektual dayaqlarını formalaşdırırlar. Şahin Məhəmməd oğlu Pənahov məhz bu tip ziyalı simalardandır. Onun taleyində coğrafiya sadəcə bir ixtisas deyil, düşüncə tərzi, dünyaya baxış bucağı və ictimai məsuliyyət formasıdır. Bu coğrafiya yalnız fiziki məkanların deyil, ideyaların, yanaşmaların, məsuliyyətli vətəndaş mövqeyinin xəritəsidir.
1955-ci ilin soyuq yanvar günündə, Tovuzun Qaraxanlı kəndində doğulan bir uşağın taleyində gələcəkdə Xəzərin ekoloji təhlükəsizliyi, dayanıqlı inkişaf strategiyaları və beynəlxalq institutlarla əməkdaşlıq kimi mövzuların yer alacağını təsəvvür etmək çətin idi. Lakin məhz kənd mühitinin təbiətlə birbaşa təması, torpağın və landşaftın canlı dərki Şahin Pənahovun gələcək elmi maraqlarının ilkin konturlarını cızdı.
Bəzən insan taleyi təqvimlə yox, zəkanın ritmi ilə ölçülür. Şahin Məhəmməd oğlu Pənahovun həyat yolunun ilk səhifələri də məhz belə yazılıb. O, cəmi 5 yaşında birinci sinfin astanasını keçəndə bu addım sadəcə erkən başlanğıc deyildi — bu, zamanın adi axarına sığmayan bir idrak sürətinin ilk işarəsi idi. Uşaqlıq onun üçün oyunla yanaşı, müşahidə, sual vermək və səbəb–nəticə əlaqələrini dərk etmək dövrü idi.
Məktəb illəri onun üçün yaş dövrü ilə yox, düşüncə dərinliyi ilə seçildi. Yaşıdları hələ dünyanı tanımağa çalışarkən, o artıq dünyanı anlamağa can atırdı. Kitab onun üçün məcburi vəsait deyil, kəşf aləti idi. Müəllimlərin diqqətini çəkən də məhz bu idi: sürətli yaddaş deyil, məntiqi düşüncə, sistemli təhlil və ardıcıl sual vermək bacarığı.
Bu intellektual yolun təbii davamı kimi, 15 yaşında universitetə qəbul olunması Şahin Pənahovun taleyində qeyri-adi, lakin tam məntiqli bir mərhələ oldu. Bu hadisə sadəcə yaş rekordu deyildi, erkən formalaşmış elmi təfəkkürün rəsmi tanınması idi. Universitet auditoriyası onun üçün yad məkan olmadı; əksinə, məktəbdə formalaşan düşüncə mədəniyyəti burada daha geniş miqyas qazandı. O, artıq bilik alan deyil, bilik üzərində düşünən, onu əlaqələndirən və gələcəyə daşıyan bir tələbə idi.
Erkən yaşlardan təhsildə göstərdiyi qeyri-adi bacarıq onu Bakı Dövlət Universitetindən Moskva Dövlət Universitetinə aparan nadir elmi marşruta çıxardı. Bu keçid təkcə akademik uğur deyildi — bu, gənc azərbaycanlı alimin SSRİ məkanının ən güclü elmi məktəblərindən birində formalaşması demək idi. M.V. Lomonosov adına Moskva Dövlət Universitetində aldığı təhsil Şahin Pənahovun elmi dünyagörüşünü sistemli və konseptual şəkildə formalaşdırdı. Görkəmli alimlər N.A. Qvozdetski və A.D. Armand kimi coğrafiya elminin nəhəngləri ilə işləmək ona yalnız bilik deyil, elmi məsuliyyət mədəniyyəti aşıladı.
Alimin elmi portreti təsadüfi uğurların deyil, sistemli düşüncənin, analitik cəsarətin və metodoloji yeniliyin məhsuludur. Onun fiziki coğrafiya elminə gətirdiyi yanaşma klassik təsvirçilikdən kənara çıxaraq sistem analizi və kibernetikanın prinsiplərini təbiətin mürəkkəb mexanizmlərinə tətbiq edən nadir nümunələrdəndir. Məhz bu yanaşmanın bariz ifadəsi kimi yazdığı Kürmükçay hövzəsinin geosistemlərinə həsr olunmuş diplom işi təkcə gənc tədqiqatçının deyil, bütövlükdə sovet coğrafiya məktəbinin elmi potensialını nümayiş etdirirdi.
Bu tədqiqat işində təbii komplekslər ayrı-ayrı komponentlər kimi deyil, özünü tənzimləyən qarşılıqlı əlaqələr sistemi kimi təqdim olunurdu. Relyef, iqlim, hidroloji şəbəkə, torpaq və bioloji örtük vahid geosistem daxilində analiz edilir, onların dəyişmə mexanizmləri kibernetik yanaşma ilə izah olunurdu. O dövr üçün bu, sadəcə elmi yenilik yox, fiziki coğrafiyanın nəzəri əsaslarına cəsarətli müdaxilə idi.
Təsadüfi deyil ki, bu diplom işi sonradan SSRİ universitetləri üçün yazılmış “Fiziki coğrafiyanın nəzəri problemləri” adlı fundamental dərslikdə öz əksini tapdı. Daha da önəmlisi, sovet elminin dünya miqyasında səviyyəsini göstərmək məqsədilə nəşr olunan “Sovet coğrafiyası bu gün” adlı topluda bu tədqiqata istinad edilməsi onun elmi dəyərinin beynəlxalq miqyasda tanındığını sübut etdi.
Məhz bu keyfiyyətlərin nəticəsi idi ki, o, MDU ilə yüz mindən artıq işçisi olan Lixaçov adına Avtomobil Zavodunun dostluq cəmiyyətinin sədri seçildi. Bu fakt ilk baxışda elmdən kənar görünsə də, əslində onun şəxsiyyətinin mühüm cəhətini üzə çıxarır: Şahin Pənahov elmi yalnız laboratoriya və auditoriya ilə məhdudlaşdırmır, onu cəmiyyətlə dialoqda, elm-istehsal münasibətlərində canlı proses kimi dərk edirdi.
Şahin Pənahovun elmi portreti yalnız dissertasiya və məqalələrlə məhdudlaşmır. O, universitet auditoriyalarında düşünən, sual verən, qlobal problemləri yerli kontekstdə dərk etməyi bacaran gənc nəslin yetişməsində mühüm rol oynayıb. 1980-ci illərin sonları təkcə siyasi sistemlərin deyil, ictimai şüurun da dəyişdiyi bir dövr idi. Bu illər Azərbaycan cəmiyyətində ekoloji problemlərin artıq səssizcə müşahidə edilən deyil, açıq şəkildə müzakirə və mübarizə mövzusuna çevrildiyi tarixi mərhələ kimi yadda qaldı. Məhz belə bir mürəkkəb və həssas zamanda Şahin Məhəmməd oğlu Pənahov elmi biliklə vətəndaş mövqeyini birləşdirərək “Azərbaycan Yaşıllar Hərəkatı”nın yaranmasında fəal iştirak etdi.
Bu hərəkat təsadüfi təşəbbüs deyildi. O, uzun illər aparılan elmi tədqiqatların, Xəzərdən dağ landşaftlarına qədər müşahidə olunan ekoloji disbalansın və insan–təbiət münasibətlərində yaranmış ziddiyyətlərin məntiqi nəticəsi idi. Şahin Pənahov üçün ekologiya sadəcə təbiəti qorumaq çağırışı yox, cəmiyyətin gələcəyini qorumaq strategiyası idi. Buna görə də AYH-nin təsis konfransının təşkilində və keçirilməsində onun iştirakı sırf təşkilati rol daşımırdı — bu, ideoloji və elmi xəttin formalaşdırılması idi.
AYH Məclisinin sədri kimi o, hərəkatı emosional etiraz platformasından çıxararaq elmi əsaslandırılmış ictimai mövqeyə çevirməyə çalışdı. Onun rəhbərliyi dövründə ekoloji problemlər ilk dəfə sistemli şəkildə — torpaq, su, sənaye çirklənməsi, urbanizasiya və insan sağlamlığı kontekstində müzakirə olunurdu. Bu yanaşma Azərbaycan ictimai fikrində ekologiyanı marginal mövzudan dövlət və cəmiyyət üçün strateji məsələ səviyyəsinə qaldırdı.
Şahin Pənahovun bu istiqamətdəki fəaliyyəti siyasi düşüncədə də iz qoydu. O, Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin ilk proqramının “Ekologiya” bölməsinin müəllifi kimi ətraf mühit məsələlərini siyasi manifestin ayrılmaz tərkib hissəsinə çevirdi. Bu, postsovet məkanında nadir hadisə idi: ekologiya ilk dəfə milli azadlıq, sosial ədalət və iqtisadi inkişaf anlayışları ilə eyni mətn daxilində təqdim olunurdu. Burada təbiət artıq fon deyil, insan həyatının keyfiyyətini müəyyən edən əsas dəyər kimi qəbul edilirdi.
Onun tədris etdiyi fənlər — davamlı inkişaf, coğrafi informasiya sistemləri (CİS), təbii mühitin idarə olunması, BMT və qlobal inkişaf — müasir dövrün çağırışlarına cavab verən elmi istiqamətlərdir. Bu istiqamətlər qlobal şəbəkələrdə formalaşır, beynəlxalq platformalarda cilalanır və nəhayət, milli inkişaf strategiyalarına çevrilir.
Müstəqilliyin ilk illəri Azərbaycan üçün yalnız siyasi suverenliyin deyil, düşüncə və dəyər sisteminin də yenidən qurulduğu bir zaman idi. Bu dövrdə ekoloji təhlükəsizlik, təhsil və milli şüur bir-birindən ayrı mövzular kimi deyil, vahid gələcək strategiyasının əsas sütunları kimi dərk olunmalı idi. Şahin Məhəmməd oğlu Pənahov məhz bu tarixi məqamda elmi biliklə ictimai məsuliyyəti birləşdirən nadir ziyalılardan biri kimi önə çıxdı.
1990-cı illərin ortalarında onun təsis etdiyi “EKORES Ekoloji İnformasiya Agentliyi” təkcə bir QHT deyil, həm də ictimai maarifçilik platforması idi. Bu platformanın ən mühüm tribunasına çevrilən “Yaşıl Azərbaycan” bülleteni (1995–2001) Şahin Pənahovun təsisçisi və baş redaktoru olduğu nəşr kimi ekoloji publisistikanın ölkədə formalaşmasında xüsusi rol oynadı. Bülletenin səhifələrində ekoloji problemlər emosional şüarlar səviyyəsində deyil, elmi faktlar, beynəlxalq təcrübə və milli maraqlar prizmasından təqdim edilirdi. EKORES Agentliyi BTC layihəsini dəstəkləyən ilk QHT-lərdən biri olmuşdur.
“Yaşıl Azərbaycan” müstəqil ölkənin ekoloji yaddaşını formalaşdıran mətbu orqanlardan birinə çevrildi. Burada torpağın deqradasiyası, su ehtiyatlarının qorunması, Xəzər dənizinin taleyi, biomüxtəlifliyin azalması kimi mövzular yalnız alimlər üçün deyil, geniş oxucu auditoriyası üçün anlaşılan dildə şərh edilirdi. Bu, elmin cəmiyyətə açılan qapısı idi və həmin qapının arxasında redaktor kimi dayanan şəxs Şahin Pənahov idi — o, faktla fikri, elmiliklə vətəndaş mövqeyini ustalıqla birləşdirirdi.
Onun elmi həyatında xüsusi mərhələlərdən biri BMT-nin Virtual İnkişaf Akademiyasında keçdiyi hazırlıq və ABŞ-ın Texas Universitetində aldığı fundamental akademik təcrübə olmuşdur.
1995-ci ildə Texas ştatının Ostin şəhərində yerləşən Texas Universitetində təhsil və tədqiqat fəaliyyəti alimin elmi dünyagörüşündə mühüm yer tutur. Lindon B. Conson adına İctimai İşlər Məktəbi və Coğrafiya fakültəsində paralel şəkildə keçdiyi kurslar onun baxışlarını multidissiplinar müstəviyə çıxardı.
Professor Devid İtonun rəhbərliyi altında ictimai siyasət prizmasından təhlil edilən mövzular professor Kennet Foutun CİS yanaşmaları ilə birləşərək Azərbaycanın təbii ehtiyatlarının istifadəsi və mühafizəsinə yeni baxış formalaşdırdı. Burada coğrafiya sadəcə təbiətin təsviri deyil, siyasətə, iqtisadiyyata və idarəetməyə təsir edən əsas amil kimi təqdim olunurdu.
Onun elmi yolunun zirvə nöqtələrindən biri Fulbrayt (Fulbright) Təqaüd Proqramının ikiqat qalibi olmasıdır. Bu fakt təkcə fərdi uğur deyil, həm də Azərbaycan elminin qlobal etimad göstəricisidir.
Fulbrayt (Fulbright) qrantı çərçivəsində əldə etdiyi vəsaitin mühüm hissəsini CİS texnologiyalarının alınmasına yönəldərək Orta Asiya və Cənubi Qafqazda ilk dəfə bu texnologiyaları ekoloji, tarixi və sosioloji tədqiqatlara tətbiq etmişdir. Bu, sadəcə texniki yenilik deyil, elmi metodologiyanın dəyişməsi idi.
CİS vasitəsilə məkan və zaman bir nöqtədə birləşdi. Ekoloji proseslər insan fəaliyyətinin izi ilə, sosioloji dəyişikliklər coğrafi mühitin dili ilə, tarixi hadisələr isə xəritələrin vizual sübutu ilə təqdim olunmağa başladı. Bu yanaşma postsovet elmi məkanında yeni bir istiqamətin əsasını qoydu.
Bu elmi baxışın bariz nümunələrindən biri ABŞ-da nəşr olunan “Azerbaijan International” dərgisinin sifarişi ilə hazırlanmış “Xanlıqlardan – Müstəqilliyə” tarixi atlasıdır. Atlas XIX əsrin sonlarından XX əsrin sonlarınadək siyasi-coğrafi proseslərin elmi rekonstruksiyasını təqdim edirdi.
Atlasın son səhifəsində yer alan “Azərbaycanın Qaçqınlar Xəritəsi” isə demoqrafik dəyişikliklərin coğrafi ifadəsi idi. Bu xəritə sonradan beynəlxalq müstəvidə də istifadə olunmuş, diplomatik müzakirələrdə faktoloji material kimi təqdim edilmişdir.
Şahin Pənahovun fəaliyyəti sübut edir ki, elm yalnız akademik mühit üçün deyil, həm də dövlət qərarları və beynəlxalq münasibətlər üçün strateji əhəmiyyət daşıyır.
Texas Universitetində əldə edilən bu biliklər sonradan onun Dünya Bankı layihələrində, daşınmaz əmlakın qeydiyyatı və milli məkan məlumatları infrastrukturu sahəsində həyata keçirdiyi işlərin intellektual əsasını təşkil etdi. Bu mərhələlər onun təkcə bilik arsenalını deyil, qlobal düşüncə mədəniyyətini də formalaşdırmış, Azərbaycan reallığını beynəlxalq inkişaf kontekstində dərk etməsinə imkan yaratmışdır. Burada davamlı inkişaf, yoxsulluğun azaldılması, ətraf mühitin qorunması, təhsil və idarəetmə kimi mövzular ayrı-ayrılıqda deyil, bir-biri ilə sıx əlaqədə olan canlı sistemlər kimi öyrədilirdi. Şahin Pənahov bu mühitdə inkişafın yalnız iqtisadi göstəricilərdən ibarət olmadığını, onun sosial ədalət, ekoloji balans və institusional məsuliyyət üzərində qurulduğunu dərindən mənimsədi.
2017-ci ilin fevralından etibarən Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin Tarix və Coğrafiya fakültəsinin dekanı kimi fəaliyyət göstərən Şahin Pənahov bu vəzifəyə yalnız inzibati təcrübə ilə deyil, dərin elmi dünyagörüş və beynəlxalq baxışla gəldi. Onun rəhbərliyi dövründə fakültə yalnız kadr hazırlayan struktur deyil, elmi müzakirələrin, tədqiqat təşəbbüslərinin və yenilənən tədris yanaşmalarının mərkəzinə çevrildi. 2017-ci ildən 2019-cu ilin sentyabrına qədər ADPU-nun Tarix-Coğrafiya fakültəsinin dekanı olmuş, qısa müddətdə tələbələr tərəfindən “İlin dekanı” seçilmiş və orada ilk dəfə özü tərtib etdiyi “Davamlı İnkişaf Məqsədləri” kursunu tədris etmişdir.
Bu yolun davamı isə elm tarixinin simvolik mərkəzlərindən birinə — Prinston Universitetinə aparırdı. 1935–1955-ci illərdə burada çalışmış dahi Albert Eynşteynin elmi irsi hələ də Prinstonun divarlarında yaşayır. Onun məhz bu universitetdə Fulbrayt (Fulbright) professoru kimi fəaliyyət göstərməsi zamanın və zəkanın nadir qovşağı idi: klassik elmi düşüncə ilə müasir davamlı inkişaf tədqiqatlarının dialoqu.
Prinstonda apardığı araşdırmalar Pənahovun elmi publisistikasında xüsusi bir ton yaratdı — faktların dəqiqliyi ilə ideyaların poetik genişliyi arasında tarazlıq. Onun yazıları və çıxışları elmin yalnız ölçü və qrafiklərdən ibarət olmadığını, həm də mədəniyyət, məsuliyyət və gələcək vizyonu olduğunu sübut edirdi. İkiqat Fulbrayt (Fulbright) qalibi olmaq, Texasdan Prinstona uzanan bu elmi marşrut Şahin Pənahovu təkcə beynəlxalq akademik mühitin üzvünə deyil, həm də Azərbaycan elminin səssiz elçisinə çevirdi. O, auditoriyalarda və tədqiqat masalarında bir həqiqəti təmsil edirdi: elmin dili universaldır, lakin onun kökləri milli düşüncədə möhkəmlənir.
Şahin Məhəmməd oğlu Pənahovun Fulbrayt (Fulbright) qrantı çərçivəsində atdığı addımlar məhz belə bir səssiz, lakin dərin elmi dönüşün başlanğıcı oldu.
2019-cu ilin oktyabr ayından BDU-nun beynəlxalq əlaqələr üzrə prorektoru kimi BDU-da aparılan islahatların icrasında, o cümlədən Prezident İlham Əliyevin son dərəcə uğurlu xarici siyasət kursuna uyğun prioritetlər əsasında təşkil olunan BDU-nun beynəlxalq əlaqələrinin qurulması işində əvvəllər qazandığı bilik və bacarıqları tətbiq edir. O, bu fəaliyyətinə görə “BDU-nun 100 illiyi” medalı və rektorun “Fəxri fərmanı” ilə təltif edilmişdir.
Alimin ali təhsil sistemində islahatçı mövqeyinin formalaşdığı əsas mərhələlərdən biri “Xəzər Universiteti” ilə bağlıdır. 1991–1995-ci illərdə bütün fakültələrin dekanı, daha sonra isə Hüquq və sosial elmlər fakültəsinin dekanı kimi fəaliyyəti Azərbaycanın müstəqilliyinin ilk illərinə təsadüf edir. Bu dövr ali təhsil üçün həm böyük imkanlar, həm də ciddi risklər dövrü idi. Məhz bu mürəkkəb şəraitdə Şahin Pənahov “Qərb tipli universitet modeli”nin əsas elementlərini — akademik azadlıq, tələbə mərkəzli tədris və multidissiplinar yanaşmanı — yerli reallıqlara uyğunlaşdırmağa çalışdı.
Türkiyənin nüfuzlu ekoloji qurumlarından biri olan “Türkiyə Çevrə Vəqfi”nin təşəbbüsü və dəstəyi ilə yaradılan, keçmiş sosialist ölkələrinin qeyri-hökumət təşkilatlarını birləşdirən beynəlxalq şəbəkəyə “Avrasiya QHT Şəbəkəsi” adının verilməsi məhz onun təklifi ilə mümkün olmuşdur. Bu ad sadəcə coğrafi anlayış deyildi. Şahin Pənahov üçün Avrasiya ideyası Şərqlə Qərbin, keçmişlə gələcəyin, elmlə vətəndaş mövqeyinin qovuşduğu bir məkan idi. Bu şəbəkə vasitəsilə ekoloji problemlər lokal çərçivədən çıxarılaraq regional və beynəlxalq müzakirə predmetinə çevrildi.
2000-ci ildə onun təşkilatçılığı ilə keçirilmiş Bakı–Tbilisi–Ceyhan boru kəmərinin ekoloji problemlərinə həsr olunmuş ilk beynəlxalq konfrans elmin praktik gücünü açıq şəkildə nümayiş etdirdi. Bu tədbir “Bakı–Tbilisi–Ceyhan” boru kəməri kimi nəhəng enerji layihəsinin yalnız iqtisadi deyil, həm də ekoloji məsuliyyət prizmasından dəyərləndirilməsinin vacibliyini gündəmə gətirdi. Konfrans göstərdi ki, böyük layihələrin taleyi təkcə mühəndislərin deyil, alimlərin və vətəndaş cəmiyyətinin də iştirakını tələb edir.
Onun maarifçilik fəaliyyəti yalnız ali məktəblərlə məhdudlaşmamışdır. Bir zamanlar Bakıda fəaliyyət göstərmiş “Amerika Universiteti” Bakı orta məktəbində coğrafiya fənnini tədris etməsi onun pedaqoji baxışının miqyasını göstərir. Bu dərslər coğrafiyanı faktlar toplusundan çıxarıb həyat fəlsəfəsinə çevirirdi.
Elmi nüfuzun ən yüksək göstəricilərindən biri opponentlik hüququdur. 1980-ci illərin sonunda SSRİ Ali Attestasiya Komissiyası (VAK) tərəfindən ona rəsmi opponentlik hüququnun verilməsi Şahin Pənahovun elmi obyektivliyinə və prinsipial mövqeyinə verilən dövlət səviyyəli etimad idi. O, iki coğrafiya elmləri namizədi dissertasiyasının rəsmi opponenti olmuş, o cümlədən AMEA Coğrafiya İnstitutunun şöbə müdiri Mirnux İsmayılovun dissertasiyasına opponentlik etmişdir. Bu rol sadəcə rəy vermək deyil, elmi ədalətin keşiyində dayanmaq demək idi.
1994-cü ildə təsis etdiyi və rəhbərlik etdiyi “EKORES Ekoloji İnformasiya Agentliyi” Şahin Pənahovun elmi biliklərini cəmiyyətə açmaq cəhdinin institusional ifadəsi idi. Bu qurum klassik QHT modelindən daha artıq məna daşıyırdı: EKORES elmlə cəmiyyət arasında körpü rolunu oynayırdı.
1999–2015-ci illərdə UNEP–EKORES Milli Komitəsinin sədri kimi Şahin Pənahov ekoloji problemləri yalnız narahatlıq mövzusu deyil, elmi əsaslandırılmış qərar tələb edən milli məsələ kimi təqdim edirdi. Biomüxtəliflik, Xəzər dənizinin təhlükəsizliyi, davamlı inkişaf və ekoloji maarifçilik onun fəaliyyətində şüar yox, praktik xətt idi.
Bu dövrdə hazırlanmış atlaslar, xəritələr, hesabatlar və məqalələr Azərbaycanın ekoloji düşüncə tarixində mühüm mərhələ sayılır. EKORES fəaliyyəti göstərdi ki, vətəndaş cəmiyyəti elmə söykənəndə real dəyişikliklərə yol açır.
BMT İnkişaf Proqramı (UNDP) EKORES-in CİS texnologiyası əsasında hazırladığı rəqəmsal xəritələrə verdiyi rəsmi rəydə bu işlərin Azərbaycanda bir ilk olduğunu və ölkənin texnoloji inkişafına töhfə kimi qiymətləndirildiyini qeyd etmişdir (1996):
“Şirvan və İsmayıllı mühafizə olunan əraziləri üçün İdarəetmə planlarının hazırlanmasında göstərdiyiniz köməyə görə Sizə təşəkkür etmək istərdik. Bu İdarəetmə planları ingilis dilində hazırlanmış və Azərbaycan və rus dillərinə tərcümə edilmişdir. Hal-hazırda onlar nəşr olunma mərhələsindədir.
İki mühafizə olunan ərazi üzrə ətraf mühit resurslarının rəqəmsallaşdırılmış xəritələrinin hazırlanmasında EKORES-in iştirakının təmin edilməsi son dərəcə vacib idi. Bu xəritələr indiyə qədər yalnız əl ilə çəkilmiş orijinallar şəklində mövcud idi. Biz hesab edirik ki, EKORES-in təqdim etdiyi bu iş ətraf mühit sektorunda unikaldır və Azərbaycanın texniki potensialının inkişafı üçün çox dəyərlidir.”
Şahin Pənahovun fərqləndirici cəhətlərindən biri də elmi biliklə dövlət idarəçiliyi və beynəlxalq siyasət arasında körpü yarada bilməsidir. Birləşmiş Millətlər Təşkilatında uzun illər davamlı inkişaf üzrə baş müşavir kimi fəaliyyəti, “Minilliyin İnkişaf Məqsədləri” və “Dayanıqlı İnkişaf Məqsədləri”nin Azərbaycanda tətbiqi sahəsində gördüyü işlər onun elmi düşüncəsinin praktiki nəticələridir.
“Minilliyin İnkişaf Məqsədləri” və “Dayanıqlı İnkişaf Məqsədləri”nin Azərbaycanda tətbiqi prosesində onun rolu yalnız icraçı deyil, konseptual düşünən ekspert səviyyəsində olmuşdur. O, qlobal ideyaların yerli reallıqlara uyğunlaşdırılmasının mümkünlüyünü sübut etmişdir.
1999-cu il Şahin Məhəmməd oğlu Pənahovun elmi bioqrafiyasında yeni mərhələnin başlanğıcı oldu. O, Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Cənubi Qafqaz üzrə Davamlı İnkişaf müşaviri seçildi və regionun, o cümlədən Azərbaycanın “Minilliyin İnkişaf Məqsədləri” (MİM) üzrə cavabdeh mütəxəssisi kimi fəaliyyətə başladı. Bu təyinat sırf inzibati etimad deyildi; bu, elm adamının strateji düşüncə qabiliyyətinə, analitik dəqiqliyinə və siyasi neytrallığı qorumaq bacarığına verilən beynəlxalq qiymət idi.
Onun müəlliflərindən olduğu və birbaşa iştirak etdiyi sənədlər qlobal qərarvermə mexanizmlərinə yol tapdı. Kofi Annan üçün hazırlanan illik hesabatlar yalnız statistik göstəricilər toplusu deyil, regionun sosial-iqtisadi reallıqlarını insan taleləri prizmasından dəyərləndirən analitik mətnlər idi. Eyni zamanda, “Ölkə üzrə Qiymətləndirmə” (CCA) və “İnkişafa Yardım Çərçivə Sənədi”nin (UNDAF) əlaqələndiricisi və müəlliflərindən biri kimi o, beynəlxalq dəstəyi milli prioritetlərlə uzlaşdırmağın praktik modelini yaratdı.
Bu model Azərbaycanın əsas dövlət strategiyalarında real nəticələr verdi. 2003–2005-ci illər üçün “Yoxsulluğun azaldılması və iqtisadi inkişaf”, eləcə də 2008–2015-ci illər üçün “Yoxsulluğun azaldılması və davamlı inkişaf” dövlət proqramlarının hazırlanmasına BMT-nin və digər beynəlxalq təşkilatların dəstəyinin əlaqələndirilməsi işi Şahin Pənahovun rəhbərliyi ilə həyata keçirildi. Burada əsas prinsip sadə idi: beynəlxalq təcrübə milli kontekstə uyğunlaşdırılmalı, rəqəmlər isə insan rifahına çevrilməlidir.
Onun ictimai fəallığı ekoloji hərəkatda da mühüm iz buraxdı. Hələ 1995-ci ildə otuzdan çox ekoloji QHT nümayəndəsi tərəfindən UNEP-in Milli Komitəsinin sədri seçilməsi onun ekoloji məsuliyyətə verdiyi dəyərin və ictimai etimadın göstəricisi idi. Bu missiya çərçivəsində ətraf mühit məsələləri sadəcə mühafizə deyil, davamlı inkişafın ayrılmaz komponenti kimi təqdim olundu.
Dövlət idarəçiliyinin əsas sahələrindən biri olan əmlak idarəçiliyinin təkmilləşdirilməsində Şahin Pənahov coğrafiyanın praktiki gücünü nümayiş etdirdi. Azərbaycanın Dünya Bankı ilə birgə həyata keçirdiyi “Daşınmaz Əmlakın Qeydiyyatı Layihəsi” çərçivəsində məkan məlumatları, kadastr sistemləri və şəffaf idarəetmə mexanizmləri bir-birinə bağlandı. Üç icraçı agentliyin (DTXK, Dövlət Əmlak Komitəsi, Dövlət Reyestr Xidməti) və digər dövlət qurumlarının Dünya Bankı və isveçrəli məsləhətçilərlə əlaqələndirilməsi yüksək peşəkarlıqla aparıldı. Nəticədə əmlak idarəçiliyində səmərəlilik və şəffaflıq gücləndi — elm birbaşa dövlət institutlarının funksionallığına çevrildi.
Beynəlxalq elmi icma da bu fəaliyyəti diqqətdən kənarda qoymadı. Şahin Pənahov “Amerika Coğrafiya Cəmiyyəti” və “Amerika Elmin İnkişafı Assosiasiyası”nın üzvü kimi qlobal elmi dialoqun fəal iştirakçısı oldu. Onun elmi-dövlətçilik sintezini təcəssüm etdirən fəaliyyəti ABŞ-da da yüksək qiymətləndirildi — Texas ştatının və Tennessee şəhərinin fəxri vətəndaşı seçilməsi bunun simvolik ifadəsidir.
Şahin Pənahovun 100-dən artıq elmi əsəri, orta məktəb dərslikləri, sosial-ekoloji və tarixi atlasları coğrafiyanın yalnız akademik deyil, maarifləndirici gücünü də ortaya qoyur. Azərbaycanın ekoloji atlası, biomüxtəliflik xəritələri, orta məktəblər üçün dərsliklər — bunlar bir alimin cəmiyyət qarşısında daşıdığı məsuliyyətin elmi ifadəsidir. 300-dən artıq təqdimat, onlarla beynəlxalq seminar və konfransda iştirak Şahin Pənahovu Azərbaycan elmini qlobal platformalarda təmsil edən simalardan birinə çevirmişdir. BMT, Dünya Bankı, UNECE kimi qurumlarda səslənən fikirləri elmi əsaslandırma ilə praktik təklifləri birləşdirirdi.
Onun çıxışlarında ortaq bir xətt var idi: inkişaf yalnız iqtisadi artım deyil, sosial ədalət və ekoloji balansdır. Türkmənistan səhralarından Xəzər sahillərinə, Tyan-Şandan Şimali Qafqaza qədər uzanan çöl ekspedisiyaları onun elmi baxışını formalaşdıran canlı məktəb olmuşdur. Bu tədqiqatlar təbiəti kağız üzərində deyil, yerində dərk etməyin vacibliyini göstərdi.
Elmi nailiyyətlərlə yanaşı, Şahin Pənahov ailə dəyərlərinə bağlı, nəsillərarası yaddaşı qoruyan bir ziyalı obrazıdır. Ata və ana ocağından aldığı mənəvi tərbiyə bu gün övladlarına və nəvələrinə ötürdüyü dəyərlərlə davam edir. Bir oğul, iki qız və beş nəvənin babası olan alim üçün nəsillərarası əlaqə davamlılığın ən yüksək zirvəsidir.
Onun qızı Günel siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru kimi davamlı inkişaf ideyasını auditoriyadan cəmiyyətə daşıyan müasir alimlərdəndir. O, Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetində və Qərbi Kaspi Universitetində davamlı inkişaf fənnini tədris etməklə iqtisadiyyatla sosial məsuliyyət arasında körpü yaradır. Bu, sadəcə dərs deyil — gələcək qərarvericilərə planetin və cəmiyyətin yükünü eyni anda düşünməyi öyrədən intellektual çağırışdır.
Digər qızı Nigarın yolu isə dövlət idarəçiliyindən diaspor təşkilatlanmasına uzanır. O, bir vaxtlar Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun kollegiya üzvü kimi ölkənin sosial siyasətinin formalaşmasında iştirak etmiş, hazırda isə ABŞ-da yaşayaraq Azərbaycan diasporunun fəal üzvlərindən biridir. Nigar “Azerbaijan Society of America”nın idarə heyətində, təşkilatın rəhbəri Tomris Azərinin komandasında fəaliyyəti ilə milli kimliyin qlobal məkanda qorunmasına töhfə verir. Onun övladları — Maqsud və Tansu ibtidai təhsili müstəsna nailiyyətlərlə başa vurduqlarına görə ABŞ Prezidentinin sertifikatı ilə təltif olunmuşlar ki, bu da ailədə zəkanın təsadüfi olmadığını bir daha təsdiqləyir.
Ailənin elmi-ictimai portretində xüsusi yer tutan isə oğlu Hüseyndir. O, “United States Military Academy”yə qəbul olunmuş və oranı bitirmiş ilk və hələlik yeganə azərbaycanlı kimi tarixə düşmüşdür. Vest Poyntda təhsil aldığı müddətdə beynəlxalq tələbələr assosiasiyasına rəhbərlik etməsi, şahmat və boks üzrə çempionluqları onun yalnız hərbi-intizamlı deyil, çoxşaxəli lider olduğunu göstərir. Sonradan Georgetown University-nin magistraturasını başa vurması və hazırda Dünya Bankının baş ofisində süni intellekt üzrə məsləhətçi kimi çalışması bu yolun məntiqi davamıdır: strateji düşüncə, qlobal məsuliyyət və innovasiya.
Şahin müəllim yüksək əməyinin qarşılığını yüksək təltifləri ilə qazanmışdır.
Elm aləmində mükafat bəzən sadəcə diplom, bəzən maddi dəstək, bəzən isə bir cümləlik təşəkkür kimi görünə bilər. Amma əslində bu nişanələr zamanın yaddaşında iz buraxan böyük zəhmətin, intellektual sədaqətin və elmi vicdanın rəsmi etirafıdır. Bu, Azərbaycan coğrafiya elminin, ekoloji düşüncəsinin və davamlı inkişaf baxışlarının dünya elmi mühitinə çıxışı idi.
“Fulbrayt (Fulbright) proqramı” tarixən yalnız akademik göstəricilərə deyil, eyni zamanda şəxsiyyətin elmi missiyasına, onun bilikləri paylaşmaq və mədəni körpülər qurmaq bacarığına dəyər verən proqramdır. Şahin Pənahovun aldığı təqaüdlər və mükafatlar onun fəaliyyətinin yalnız görünən tərəfidir. Əslində bu uğurların kökündə sistemli düşüncə, davamlı əmək, elmi dürüstlük və ictimai məsuliyyət dayanır. O, mükafatı məqsəd yox, nəticə kimi qəbul edən alimlərdəndir. Onun üçün əsas olan bilik istehsalı, gənc nəslin yetişdirilməsi və elmin cəmiyyətə xidmət etməsidir.
Bu baxımdan “Fulbrayt (Fulbright) Təqaüdü” və akademik Həsən Əliyevin təşəkkürü bir-birindən uzaq dövrlərə aid olsa da, eyni məntiqi xətt üzərində dayanır: elmə inam, insana dəyər və gələcəyə məsuliyyət. Bu iki hadisə arasında keçən illər isə Şahin Pənahovun bu etimadı doğrultduğunu sübut edən zəngin elmi və pedaqoji fəaliyyətlə doludur. Onun elmi yolu Qaraxanlıdan başlayıb Moskva, Bakı, Nyu-York, Prinston kimi mərkəzlərdən keçsə də, mərkəzində həmişə Azərbaycan dayanıb.
Onun yolu Azərbaycan ali təhsil tarixində elmə sədaqət, akademik ədalət və intellektual məsuliyyət məktəbi kimi dəyərləndirilə bilər. Bu yol göstərir ki, universitetlər yalnız bilik ötürən deyil, cəmiyyətin gələcəyini formalaşdıran əsas institutlardır və bu missiyanı daşıyanlar zamanın yaddaşında qalırlar.
Bu mənalı və şərəfli yolda Şahin Pənahova daim uğurlar, yeni elmi nailiyyətlər və tükənməz yaradıcılıq enerjisi arzulayırıq. Qoy yolunuz Azərbaycan elminə, təhsilinə və cəmiyyətinə xidmət edən, gələcəyimizə işıq tutan töhfələrinizlə örnək kimi davam etsin.
YENİNEWSTV24.AZ
Aygün Məmmədova Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü, YENİNEWSTV24.AZ saytının təsisçisi
