Yanvar ayının 31-də Azərbaycan siyasi fikir tarixinin ən parlaq simalarından biri — Məmməd Əmin Rəsulzadənin doğum günü qeyd olunur. 1884-cü ildə dünyaya göz açan bu böyük mütəfəkkir və dövlət xadimi ömrünü bir millətin azadlıq arzusunu ideyadan gerçəkliyə çevirməyə həsr etmişdir. Rəsulzadə təkcə bir tarixi dövrün lideri deyil, Azərbaycan dövlətçilik düşüncəsinin ideoloqu, istiqlal fəlsəfəsinin memarıdır.
Məmməd Əmin Rəsulzadənin siyasi və elmi-publisistik fəaliyyəti milli oyanışın ən mürəkkəb və məsuliyyətli mərhələsinə təsadüf edir. Çar Rusiyasının süqutu, imperiyalararası ziddiyyətlər və regional qarşıdurmalar fonunda o, xalqın tarixi iradəsini düzgün oxuya bilmiş, milli istiqlal ideyasını sistemli düşüncə səviyyəsinə qaldırmışdır. Onun yazılarında azadlıq romantik çağırış kimi deyil, hüquqi dövlət, parlament idarəçiliyi və vətəndaş cəmiyyəti prinsipləri ilə əsaslandırılan siyasi model kimi təqdim olunurdu.
1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin elan edilməsi Rəsulzadənin ideya dünyasının tarixi təcəssümü oldu. Bu dövlət yalnız siyasi müstəqillik aktı deyildi,o, Şərqdə ilk demokratik respublika kimi hüquq bərabərliyi, söz və vicdan azadlığı, milli və dini tolerantlıq kimi dəyərləri özündə birləşdirirdi. Qadınlara seçki hüququnun verilməsi, çoxpartiyalı parlamentin fəaliyyəti və müasir qanunvericilik təşəbbüsləri Rəsulzadənin dövlətçilik baxışının elmi əsaslara söykəndiyini göstərirdi.
Rəsulzadə üçün milli birlik istiqlalın mənəvi dayağı idi. O, Azərbaycanı yalnız siyasi sərhədlərlə məhdudlaşan məkan kimi deyil, ortaq tarix, dil, mədəniyyət və yaddaş üzərində formalaşan canlı bir varlıq kimi dərk edirdi. Onun publisistikasında milli kimlik anlayışı təcridçi deyil, birləşdirici mahiyyət daşıyırdı. Rəsulzadə inanırdı ki, xalq öz milli mənsubiyyətini dərk etmədən azad və davamlı dövlət qura bilməz.
Məmməd Əmin Rəsulzadənin “Bir kərə yüksələn bayraq, bir daha enməz” kəlamı Azərbaycan istiqlal düşüncəsinin fəlsəfi xülasəsidir. Bu fikir zamanın sərt sınaqlarından keçərək sübut etdi ki, dövlət müstəqilliyi müvəqqəti itirilə bilər, lakin milli iradə və azadlıq ruhu xalqın yaddaşından silinmir. XX əsrin sonunda Azərbaycanın yenidən müstəqilliyə qovuşması Rəsulzadə ideyalarının tarixi davamlılığını təsdiqlədi.
Bu gün, müasir Azərbaycan dövləti üçün Rəsulzadə irsi yalnız xatirə deyil, canlı ideoloji mənbədir. Dövlətçilik ənənələrinin qorunması, milli birliyin möhkəmləndirilməsi və azadlıq dəyərlərinin inkişafı onun ideyalarının çağdaş ifadəsidir. Rəsulzadənin düşüncə sistemi Azərbaycançılıq ideyasının elmi-siyasi əsaslarını formalaşdıraraq gələcək nəsillərə yol göstərir.
1884–1955-ci illər arasında yaşasa da, Məmməd Əmin Rəsulzadə zamanın fövqündə duran şəxsiyyətdir. O, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qurucularından biri olmaqla yanaşı, istiqlal ideyasını nəzəri düşüncədən real dövlətçilik təcrübəsinə çevirən nadir liderlərdəndir. Rəsulzadənin fəaliyyəti sübut etdi ki, azadlıq yalnız arzu deyil, xalqın iradəsi və milli birliklə gerçəkləşən tarixi zərurətdir.
XX əsrin əvvəllərində mürəkkəb geosiyasi proseslər fonunda Azərbaycan xalqının milli oyanışa ehtiyacı vardı. Rəsulzadə bu ehtiyacı düzgün oxuyan, onu siyasi proqram və ideoloji xətt səviyyəsinə qaldıran mütəfəkkir idi. Onun qələmində istiqlal ideyası romantik şüar kimi deyil, hüquqa, parlamentçiliyə və demokratik dəyərlərə söykənən dövlət modeli kimi təqdim olunurdu. 1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin elan edilməsi bu düşüncənin tarixi təntənəsi oldu.
Rəsulzadənin dövlətçilik baxışı milli kimliklə ümumbəşəri dəyərlərin vəhdətinə əsaslanırdı. O, milli dövlət ideyasını başqa xalqlara qarşı qoymur, əksinə, hüquq bərabərliyi, vicdan azadlığı və çoxmillətli cəmiyyət anlayışı ilə zənginləşdirirdi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qəbul etdiyi qanunlar, parlamentin fəaliyyəti və qadınlara seçki hüququnun verilməsi bu baxışın praktik ifadəsi idi. Bu, Şərqdə demokratik respublika quruculuğunun mümkünlüyünü sübut edən tarixi nümunə idi.
Milli birlik Rəsulzadə düşüncəsində istiqlalın əsas dayaqlarından biri kimi çıxış edirdi. O, Azərbaycanı yalnız coğrafi məkan deyil, ortaq tarix, dil, mədəniyyət və mənəvi dəyərlər üzərində formalaşan bir millət kimi dərk edirdi. Rəsulzadəyə görə, xalq öz milli varlığını dərk etmədən azad dövlət qura bilməz. Məhz buna görə də onun publisistikası və siyasi fəaliyyəti milli şüurun möhkəmləndirilməsinə yönəlmişdi.
Milli şüurun möhkəmləndirilməsi, milli birliyin qorunması və azadlıq dəyərlərinin inkişafı bu irsin əsas sütunlarıdır. Bu gün Azərbaycan müstəqil dövlət kimi beynəlxalq aləmdə öz yerini möhkəmləndirərkən, Rəsulzadənin ideyaları ideoloji dayaq və mənəvi örnək rolunu oynayır.
Nəticə etibarilə, Məmməd Əmin Rəsulzadə yalnız tarixi şəxsiyyət deyil, yaşayan ideyadır. Onun dövlətçilik fəlsəfəsi, milli birlik çağırışı və azadlıq düşüncəsi Azərbaycan xalqının keçmişini, bu gününü və gələcəyini birləşdirən mənəvi körpüdür. Bu irs yaşadıqca, Azərbaycan dövlətçiliyi də möhkəm və davamlı olacaq.Yanvarın 31-də onun doğum gününü qeyd edərkən, biz təkcə bir tarixi simanı xatırlamırıq,milli istiqlalın ideya müəllifini, dövlətçilik məktəbinin banisini və azadlıq ruhunun əbədi daşıyıcısını anırıq. Bu irs yaşadıqca, Azərbaycan dövlətçiliyi də öz möhkəm dayaqları üzərində inkişaf etməyə davam edəcək.
YENINEWSTV24.AZ
Aygün Məmmədova Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü