Azərbaycan elminin üfüqlərində elə simalar var ki, onların ömür yolu təkcə laboratoriya divarları arasında keçən quru tədqiqat xronikası deyil, hər səhifəsi fədakarlıq, iradə və işığa doğru vizyonla toxunmuş bütöv bir bədii dastandır. Fizika kimi təbiətin ən sərt, fundamental və dəqiq qanunlarını özündə birləşdirən bir sahədə həm qadın zərifliyini qorumaq, həm də polad iradə nümayiş etdirərək dünya miqyaslı zirvələri fəth etmək hər insana nəsib olmayan bir şərəfdir. Bu şərəfli ömrün, spektrlərin möcüzəli dünyasına rəhbərlik edən böyük ziyallının adı Nüşabə Nübarək qızı Hacıyevadır.
Onun həyatı maddənin ən dərin qatlarında gizlənən sirləri aşkarlamaq missiyası ilə yanaşı, həm də çətinliklərdən doğub zəfərə ucalan bir insan iradəsinin elmi-publisistik manifestidir.Bəzən bir insanın ömrü yalnız onun şəxsi taleyi olmur. Elə həyat yolları vardır ki, onlar bütöv bir dövrün elmi düşüncəsini, mənəvi mübarizəsini və milli inkişaf tarixini özündə yaşadır. Onun həyatı elmə sonsuz sədaqətin, zəhmətin, iradənin və yüksək mənəviyyatın canlı təcəssümüdür.
Hər bir böyük şəxsiyyətin formalaşmasında onun kökləri, uşaqlıq illərinin sınaqları böyük rol oynayır. Nüşabə Hacıyevanın tale kitabı 1950-ci ildə Abşeronun füsunkar, dumanlı dağlar qoynunda yerləşən Altıağac kəndində açılır. Lakin bu körpənin dünyaya gəlişi ölkə tarixinin sərt, amansız və repressiv siyasi iqliminə təsadüf edirdi. Ailənin çəkdiyi haqsız məhrumiyyətlər, tarixin o qanlı səhifələrinin ağrısı gənc Nüşabənin uşaqlıq yaddaşına silinməz izlər qoyur.Repressiyalara məruz qalmış ailənin övladı kimi yaşadığı çətinliklər onun xarakterində möhkəmlik, dözüm və mübarizlik formalaşdırmışdır.
Nəhayət, 1956-cı ildə haqq-ədalət yerini tapır, ailə tam bəraət qazanır və bu ağrılı dövr arxada qalır. Sumqayıt şəhərinə köçən ailə burada yeni, işıqlı bir gələcəyin təməlini qoyur.Həmin illərdə sürətlə inkişaf edən sənaye şəhəri Sumqayıt yalnız zavodların tüstüsü ilə deyil, həm də elmə və təhsilə can atan insanların arzuları ilə nəfəs alırdı. Gənc Nüşabə məhz belə bir mühitdə böyüyürdü. O, məktəb partası arxasında oturan sadə bir şagird olsa da, daxilində böyük gələcəyin işığını daşıyırdı. Gənc Nüşabə Sumqayıt şəhər 13 saylı orta məktəbə qədəm qoyduğu ilk günlərdən daxilindəki sönməz öyrənmək alovu ilə müəllimlərinin diqqətini çəkir. Xüsusilə fizika fənni onun üçün quru düsturlardan ibarət deyildi, bu elmdə kainatın harmoniyasını, təbiətin gizli dilini görürdü.Elektronların hərəkətində, işığın sınmasında, atomların görünməyən harmoniyasında böyük Yaradanın yaratdığı mükəmməl nizamı hiss edirdi. Elə buna görə də fizika onun üçün həm elm, həm də mənəvi axtarış idi.
Məktəb illərində Respublika və Ümumittifaq olimpiadalarında qazandığı qələbələr onun qeyri-adi istedadını üzə çıxardı. Hələ yeniyetmə yaşlarında göstərdiyi bu uğurlar gələcək böyük alimin ilk elmi addımları idi. Məktəbi qızıl medalla bitirməsi isə sadəcə qiymət göstəricisi deyildi,bu, zəhmətin, intellektin və elmə sevginin təntənəsi idi.
Bu parlaq müvəffəqiyyət ona Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki Bakı Dövlət Universiteti) fizika fakültəsinin qapılarını taybatay açır. Universitet illəri onun sadəcə bir tələbə deyil, gələcəyin böyük tədqiqatçısı olacağından xəbər verən elmi axtarışlarla zənginləşir.Universitet auditoriyalarında o, artıq yalnız tələbə deyil, gələcəyin tədqiqatçısı kimi formalaşırdı. O dövrdə fizika elmi dünyada sürətlə inkişaf edir, atom enerjisi, kvant mexanikası və spektroskopiya kimi sahələr insan düşüncəsinin sərhədlərini genişləndirirdi. Gənc Nüşabə bu böyük elmi axının içində öz yolunu tapmağa çalışırdı.
1972-ci il Nüşabə Hacıyevanın elmi taleyində böyük bir sıçrayış ili olur.Nüşabə xanım o dövrün ən nəhəng və nüfuzlu elmi mərkəzlərindən biri sayılan SSRİ Elmlər Akademiyasının Kimyəvi-Fizika İnstitutunda “Qamma-şüalanmış polimerlərin radiotermolüminessensiyası” mövzusunda diplom işini misilsiz uğurla müdafiə edir. Şüalanmanın maddə üzərindəki izlərini, atomların istiliklə yenidən nura çevrilməsi möcüzəsini araşdıran gənc alim, dərhal Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Radiasiya Tədqiqatları sektoruna işə qəbul olunur.Bu tədqiqat yalnız akademik uğur deyildi,burada artıq gələcəyin böyük aliminin elmi baxışı görünürdü.
O illərdə Azərbaycanda molekulyar spektroskopiya sahəsi yenicə formalaşırdı. Bu sahə maddələrin daxili quruluşunu, atom və molekulların qarşılıqlı təsirlərini öyrənən mürəkkəb və incə elm sahələrindən biri idi. Belə bir dövrdə “Molekulyar spektroskopiya” laboratoriyasının yaradılmasında Nüşabə Hacıyevanın göstərdiyi xidmətlər əsl elmi fədakarlıq nümunəsi idi.
Onun infraqırmızı və Raman spektroskopiyası istiqamətində apardığı araşdırmalar Azərbaycan fizika elminə yeni nəfəs gətirdi. O, görünməyən molekulyar prosesləri sanki işığa çıxarır, maddələrin daxilində gizlənən sirli harmoniyanı elmin dili ilə izah edirdi. Bu sahədə apardığı tədqiqatlar təkcə nəzəri əhəmiyyət daşımırdı, onlar sənaye, materialşünaslıq və radiasiya texnologiyalarının inkişafı üçün də mühüm nəticələr verirdi.
Bu illər Azərbaycanda radiasiya fizikasının və molekulyar spektroskopiyanın təməllərinin atıldığı intibah dövrü idi. Nüşabə xanım 1971-1977-ci illərdə əsası qoyulan “Molekulyar spektroskopiya” laboratoriyasının qurulmasında, onun ən müasir cihazlarla təchiz olunmasında və elmi istiqamətlərinin müəyyənləşməsində böyük əmək sərf edir. Onun xüsusilə rəqsi spektroskopiyanın — infraqırmızı (İQ) və Raman spektrlərinin ölkəmizdə inkişaf etdirilməsindəki xidmətləri əvəzsizdir. O, maddəni işığa tutur, işığın maddə ilə rəqsindən doğan spektrləri oxuyaraq onların gizli strukturunu dünyaya anladırdı.
Elmin dərinliklərinə enmək arzusu onu 1977-ci ildə Rusiya EA Spektroskopiya İnstitutunun məqsədli aspiranturasına aparır. Burada o, dünya şöhrətli alimlərlə birlikdə çalışaraq elmi düşüncəsini daha da zənginləşdirdi. Elmə sonsuz bağlılığı, gecə-gündüz davam edən tədqiqatları və yorulmaz zəhməti onu qısa zamanda seçilən gənc alimlərdən birinə çevirdi.Moskva elmi mühiti onun vizyonunu daha da genişləndirir. 1981-ci ildə “Hidrogen rabitəli sistemlərin krioməhlullarının infraqırmızı spektrlərində molekullararası qarşılıqlı təsirlərin təzahürləri” mövzusunda namizədlik dissertasiyasını müdafiə edir. Nüşabə xanımın namizədlik dissertasiyasinin müdafiəsində rus alimləri ilə yanaşı fransız alimləri də iştirak edirdilər.Onun çıxışı diqqətlə dinlənildi, alınmış yeni elmi nəticələr böyük maraqla qarşılandı və geniş müzakirələrə səbəb oldu.Alınmış aşağı temperaturlu spektroskopik effektlər molekullararası qarşılıqlı təsirin yeni nəzəriyyəsinin yaradılmasını bir fakt kimi ortaya qoydu.Sonralar , Nüşabə xanım tərəfindən alınmış bu effektlər dərsliklərə salındı.Mudafiənin sonunda dünya şöhrətli alim- akademik L.S.Mandelstam Nüşabə xanıma uğurlar arzuladı və gülümsəyərək ona dedi:Sən Azərbaycan qadınının simvolusan.Bu müdafiə sadəcə bir dərəcə deyil, həm də tarixi bir hadisə idi: Nüşabə Hacıyeva “Optika” ixtisası üzrə alimlik dərəcəsi alan ilk ixtisaslı azərbaycanlı qadın mütəxəssis kimi adını elm tariximizə qızıl hərflərlə yazdırır. Bu uğur sadəcə fərdi nailiyyət deyildi,bu, Azərbaycan qadınının elm zirvəsində qazandığı böyük qələbə idi.
Azərbaycana qayıtdıqdan sonra Nüşabə Hacıyeva əldə etdiyi bilik və təcrübəni tamamilə milli elmin inkişafına həsr etdi. O, laboratoriyalarda çalışan sadə elmi işçidən böyük elmi məktəb yaradan alimə çevrildi. Onun keçdiyi yol zəhmətin və sədaqətin ən gözəl nümunəsidir.
“Şüalanmış materialların molekulyar spektroskopiyası” laboratoriyasına rəhbərlik etdiyi dövrdə burada aparılan elmi tədqiqatlar Azərbaycan elminin ən mühüm istiqamətlərindən birinə çevrildi. Radiasiya materialşünaslığı, heterogen proseslər və səthi hadisələr spektroskopiyası kimi mürəkkəb sahələrdə əldə olunan nəticələr ölkə elminin beynəlxalq nüfuzunu artırdı.
Moskvada qazandığı zəngin elmi baqajı, modern metodologiyanı bütövlükdə Vətən elminin tərəqqisinə yönəldən Nüşabə xanım, Radiasiya Problemləri İnstitutunda pillə-pillə ucalır. Elmi işçi, böyük elmi işçi, aparıcı elmi işçi statuslarından keçərək özünün böyük əməyi sayəsində “Şüalanmış materialların molekulyar spektroskopiyası” laboratoriyasının müdiri vəzifəsinə qədər yüksəlir.
Alimin elmi yaradıcılığı silsilə və sistemli xarakter daşıyırdı. O, maddələrin səthində radiasiyanın törətdiyi dəyişiklikləri, heterogen proseslərin dinamikasını araşdırırdı. Bu gərgin və yorulmaz fəaliyyətin məntiqi zirvəsi olaraq, 2018-ci ildə “Metal və onların oksidlərinin səthində radiasiya stimullaşdırılmış heterogen proseslərin spektroskopiyası” mövzusunda dissertasiya müdafiə edərək eyni anda iki mühüm və ağır sahə — “Radiasiya materialşünaslığı” və “Optika” ixtisasları üzrə Fizika elmləri doktoru elmi dərəcəsinə layiq görülür.
Nüşabə Hacıyevanın elmi təfəkkürünün miqyası ölkə hüdudlarını çoxdan aşmış, okeanın o tayından Avropanın elmi mərkəzlərinə qədər böyük bir coğrafiyada əks-səda doğurmuşdur. Fizika elmləri doktoru adına layiq görülməsi təkcə bir alimin uğuru deyil, Azərbaycan elminin böyük qələbəsi idi.
400-dən artıq elmi məqalə, iki monoqrafiya, beş müəlliflik şəhadətnaməsi — bunlar yalnız rəqəm deyil. Bunlar bir ömrün elmə çevrilmiş səhifələridir. Onun əsərləri müxtəlif beynəlxalq jurnallarda çap olunmuş, dünyanın müxtəlif ölkələrində keçirilən konfrans və simpoziumlarda böyük maraq doğurmuşdur. O, hər çıxışında Azərbaycan elmini ləyaqətlə təmsil etmişdir.
Lakin böyük alimliyi ilə yanaşı, Nüşabə xanımı ucaldan başqa keyfiyyətlər də vardır. O, sadəliyi, təvazökarlığı və insanlara münasibətdə səmimiyyəti ilə hər zaman seçilmişdir. Gənclərə qayğı göstərməsi, onların elmə marağını artırması və yeni alimlərin yetişməsində göstərdiyi xidmətlər onun müəllimlik missiyasının ən gözəl tərəfidir. Onun rəhbərliyi altında yetişən beş fəlsəfə doktoru bu gün Azərbaycan elminin müxtəlif sahələrində fəaliyyət göstərir.
Nüşabə Hacıyevanın fəaliyyəti beynəlxalq səviyyədə də yüksək qiymətləndirilmişdir. “Who’s Who in Science and Engineering” ensiklopediyasına daxil edilməsi, “İlin adamı” adına layiq görülməsi, qızıl medal və beynəlxalq diplomlarla təltif olunması onun dünya elmində qazandığı nüfuzun göstəricisidir. “21-ci əsrin 2000 intellektual alimi” kitabında yer alması isə Azərbaycan qadınının elm sahəsində qazandığı böyük uğurun beynəlxalq təsdiqi idi. Nüşabə xanımın xüsusilə yüksək reytinqli beynəlxalq jurnallarda dərc olunan və qlobal elmi problemlərin həllinə işıq tutan məqalələri dünya elmi elitasının diqqətindən yayına bilməzdi.Bu gün Nüşabə Hacıyeva adı Azərbaycan elminin tarixində dərin ehtiramla çəkilir. Alimin həyatı sübut edir ki, elm yalnız düsturlar və laboratoriyalar deyil. Elm eyni zamanda mənəviyyatdır, insanlığa xidmətdir, gələcəyə işıq aparmaqdır.
Belə alimlərin ömrü heç vaxt bitmir. Onların adı kitab səhifələrində, yetişdirdikləri tələbələrin uğurlarında, yazdıqları elmi əsərlərdə və ən əsası xalqın yaddaşında yaşayır. Çünki həqiqi alimlər zamanın içindən keçərək tarixə çevrilirlər.
Böyük alim olmaq həm də ətrafa nur saçan bir mayak olmaq deməkdir. Nüşabə xanımı sadəcə kabinetində düsturlar yazan alimlərdən fərqləndirən ən ümdə xüsusiyyəti, onun daxili dünyasının zənginliyi, sonsuz sadəliyi və təvazökarlığıdır. Nüşabə xanım çalışdığı kollektivdə hər zaman dərin hörmət, sevgi və rəğbətlə əhatə olunub. Onun üçün elmdə gənc nəslə yol açmaq, onlara təkcə fizikanın sirlərini deyil, həm də elmi etikanı, insani dürüstləşməni öyrətmək müqəddəs bir vəzifə idi.
Fizika elmlər doktoru Nüşabə Hacıyevanın ömür yolu — zəhmətlə elmi istedadın, repressiyaya uğramış bir ailənin övladının dünya şöhrətli alim səviyyəsinə yüksəlməsinin işıqlı bir hekayəsidir. Alim spektrlərin sirlərini açdığı kimi, öz həyatı ilə də gələcək nəsil qadın alimlərimizin yoluna parlaq bir nur saçır.
Təsadüfi deyil ki, onun rəhbərliyi və ana qayğısı altında 5 fəlsəfə doktoru yetişmiş, yüksək ixtisaslı mütəxəssis kimi formalaşmışdır. Bu gün həmin kadrlar Nüşabə xanımın elmi məktəbinin estafetini qürurla irəliyə daşımaqdadırlar.
Nüşabə xanım, infraqırmızı şüaların maddə daxilindəki rəqsini izləyərək dünyanı aydınlatdığı kimi, özünün şərəfli, obyektiv və ləyaqətli alim ömrü ilə də Azərbaycanın gələcək nəsil qadın alimlərinin, gənc tədqiqatçılarının yoluna sönməz bir işıq spektri saçır. Bu ömür, elmə və vətənə xidmət etmək istəyən hər bir gənc üçün əsl örnək və tükənməz ilham mənbəyidir.Elm yolunda çəkilən hər zəhmət, aparılan hər tədqiqat, qazanılan hər uğur əslində Azərbaycan Respublikasının tərəqqisinə, milli düşüncənin inkişafına və gələcək nəsillərin maariflənməsinə xidmət edən müqəddəs bir missiyadır. Çünki həqiqi alim öz işığını yalnız bu günə deyil, gələcəyə də ötürür. Onun düşüncəsi zamanın sərhədlərini aşaraq gələcək nəsillərin yolunu işıqlandırır.
Sizin kimi alimlərin fəaliyyəti elmə sədaqətin, zəhmətə bağlılığın, milli-mənəvi dəyərlərə ehtiramın və vətən sevgisinin ən gözəl nümunəsidir. Uzun illər ərzində qoruyub yaşatdığınız elmi ənənələr, yetişdirdiyiniz gənc kadrlar və qazandığınız uğurlar Azərbaycan elminin qızıl səhifələrində daim yaşayacaqdır. Bu yol yalnız bilik yolu deyil, həm də böyük mənəviyyat, iradə və insanlığa xidmət yoludur.
Siz elmin mürəkkəb yollarında yorulmadan addımlayaraq sübut etdiniz ki, əsl alim olmaq yalnız elm sahibi olmaq deyil, həm də hikmət sahibi olmaqdır. Çünki elm zəka ilə yanaşı yüksək mənəvi kamillik də tələb edir. Məhz buna görə də sizin ömür yolunuz gənc nəsillər üçün bir məktəb, bir örnək, bir mənəvi dəyərdir.
Arzu edirik ki, sonsuz zəhmətiniz, elmə olan sədaqətiniz və vətənə bağlılığınız daim sizi yeni zirvələrə yüksəltsin. Elmi fəaliyyətiniz bundan sonra da uğurlarla müşayiət olunsun, adınız Azərbaycan elminin səmasında parlaq bir ulduz kimi daim işıq saçsın. Qoy qazandığınız nailiyyətlər gələcək nəsillərə ilham versin, yetişdirdiyiniz gənclər sizin yolunuzu davam etdirərək Azərbaycan elmini daha böyük zirvələrə daşısınlar.
Sizə möhkəm cansağlığı, tükənməz enerji, yeni elmi uğurlar və daim yenilməz iradə arzulayırıq. Qoy həyatınızın hər anı elmə xidmətin mənəvi qüruru ilə nurlansın. Çünki belə şəxsiyyətlər zaman keçdikcə daha da ucalır, onların adı isə xalqın yaddaşında əbədi yaşayır.
YENİNEWSTV24.AZ
Aygün Məmmədova Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü
