Azərbaycan xalqının minilliklərdən süzülüb gələn mənəvi xəzinəsində aşıq sənəti xüsusi yer tutur. Bu sənət yalnız saz çalıb şeir demək deyil, xalqın yaddaşı, dərdi, qəhrəmanlığı, sevgisi, həsrəti və tarixidir. Elə sənətkarlar vardır ki, onlar bir kəndin deyil, bütöv bir elin mənəvi simasına çevrilirlər. Belə ustad sənətkarlardan biri də Borçalının saz-söz mühitində dərin iz qoymuş Aşıq Mustafa Şıxlinski olmuşdur. Aşıq sazı yalnız musiqi aləti kimi deyil, insan ruhunun dili kimi yaşatmış, öz taleyini sazın tellərinə köçürmüş sənətkarlardandır.
Aşıq Mustafa 1929-cu ildə Qazax mahalının qədim və ziyalı ocaqlarından olan Şıxlı kəndində dünyaya göz açmışdı. Taleyi isə onun uşaqlıq illərindən ağır sınaqlarla başlamışdı. Hələ Mustafa körpə ikən atası Qarnet ağa 1931-ci ildə sovet repressiyalarının qurbanına çevrilərək digər qohumları ilə birlikdə Sibirə sürgün edilmişdi. O dövr Azərbaycan tarixinin ən ağrılı səhifələrindən biri idi. Minlərlə insan öz doğma yurd-yuvasından didərgin salınır, ailələr parçalanır, uşaqlar atasız böyüyürdü. Balaca Mustafanın da həyatına həmin faciənin qara kölgəsi düşmüşdü.
Atasız böyüyən Mustafa yoxsulluğun, çətinliyin və mənəvi ağrıların içində həyata sarılmağı öyrəndi. Lakin tale onun qəlbindəki sənət işığını söndürə bilmədi. O, ilk sənət dərslərini elə atasından almışdı. Qarnet ağanın saz havası, sözə sevgisi balaca Mustafanın ruhunda silinməz iz qoymuşdu. Sonralar həyat onu Borçalı mahalının Təkəli kəndinə gətirdi. Bu kənd yalnız onun yaşayış məkanı deyil, həm də sənət taleyinin böyük məktəbinə çevrildi. Mustafa burada sazın və sözün qüdrəti ilə el arasında böyük nüfuz qazandı.
Borçalı mühiti qədimdən saz-söz ocağı kimi tanınmışdır. Bu eldə sazın səsi dağların əks-sədası kimi ucalmış, aşıqlar xalqın mənəvi rəhbərinə çevrilmişlər. Aşıq Mustafa da məhz belə bir mühitdə yetişərək sənətini kamilləşdirdi. O, qısa müddətdə yalnız Təkəli kəndinin deyil, bütün Borçalı və Qazax mahalının hörmət qazanan sənətkarlarından biri oldu. Onun sazı çalınanda insanlar yalnız musiqi dinləmir, həm də öz həyatlarını, dərdlərini və xatirələrini eşidirdilər.
Aşıq sənətinin böyüklüyü ondadır ki, o, insan ruhunu olduğu kimi ifadə edir. Mustafa Şıxlinskinin sənətində də bu səmimiyyət açıq şəkildə hiss olunurdu. Onun ifasında xüsusilə “Dilqəmi” havası böyük təsir bağışlayardı. Anası Sənubər xanımın sevdiyi bu hava aşığın qəlbində ayrı bir duyğu oyadırdı. Sanki o, sazın dili ilə həm anasının nisgilini, həm də öz taleyinin ağrılarını danışırdı.
Aşıq Mustafa yalnız ifaçı deyildi, həm də yaradıcı sənətkar idi. O, xalq yaradıcılığı ənənələrini davam etdirərək yeni şeirlər qoşur, dastanlar yaradırdı. Onun yaratdığı “Əsmər və Mustafa” dastanı el arasında sevilərək dinlənirdi. Bu dastanda yalnız iki insanın sevgisi deyil, həm də saf məhəbbətin, sədaqətin və taleyin sınaqları əks olunurdu. Əsmər adlı bir qızla ailə quran aşığın ailə həyatı da həm sevinc, həm də faciələrlə dolu olmuşdu. Beş oğul və iki qız atası olan sənətkar övlad acısını da yaşamışdı. Gənc yaşlarında vəfat edən oğlu Arifin və qızı Aidənin itkisi onun qəlbində sağalmaz yaraya çevrilmişdi.
Arif atasının yolunu davam etdirən istedadlı saz ifaçılarından idi. Onun vaxtsız ölümü Aşıq Mustafanı sarsıtsa da, saz yenə də sənətkarın ən böyük təsəllisi oldu. Bu hisslər onun misralarında aydın görünür:
Bəzən olur coşub eşqə dalıram,
Təsəllimi telli sazdan alıram.
Qəmlənəndə “Yanıq Kərəm” çalıram,
Onda bil ki, bürüyübdü çən məni.
Bu misralar sadəcə bir şeir nümunəsi deyil, sazla insan ruhu arasındakı müqəddəs bağlılığın poetik ifadəsidir. Burada saz ağrını danışan dost, dərdi bölüşən sirdaş kimi təqdim olunur. Aşıq sənətinin qüdrəti də məhz bundadır — saz danışmır, amma insanın içindəki ən dərin hissləri dilə gətirir.
Aşıq Mustafa qəhrəmanlıq ruhunu sevən sənətkar idi. Onun ifasında “Koroğlu” havaları, “Osmanlı divanı”, “Keşişoğlu”, “İrəvan çuxuru” xüsusi coşqu ilə səslənərdi. Bu havalar xalqın mübarizə ruhunu, mərdliyini və azadlıq duyğusunu yaşadırdı. Mustafa Təkəlinin sənətində saz yalnız musiqi vasitəsi deyil, milli ruhun daşıyıcısı idi. O, öz sənəti ilə insanlarda vətən sevgisi, mərdlik və qətiyyət hissi oyadırdı.
Ustad sənətkarların yaradıcılığına böyük hörmət göstərən aşıq məclislərdə əvvəlcə Aşıq Ələsgər, Aşıq Alı, Aşıq Abbas, Şair Nəbi kimi ustadlardan söhbət açardı. Bu, onun sənətə və sənətkara münasibətini göstərən mühüm xüsusiyyət idi. O anlayırdı ki, aşıq sənəti ustaddan şəyirdə keçən mənəvi bir mirasdır. Bu mirasa sahib çıxmaq isə yalnız saz çalmaq deyil, həm də mənəvi dəyərləri qorumaq deməkdir.
1963-cü ildə yazdığı və bu gün də yaddaşlarda yaşayan məşhur şeirindəki misralar onun poetik duyğularının gücünü göstərir:
Qəmlər çəkən Mustafadı,
Səndən kam alıb doymadı.
Günahkar fələk qoymadı,
Qovuşmağa, a ceyranım.
Bu misralarda insan taleyinin ağrısı, sevgidəki hicran və fələyin amansızlığı poetik dillə ifadə olunur. Aşıq poeziyası xalqın ruhundan doğduğu üçün onun hər misrası insan qəlbinə yaxın gəlir.
Təəssüf ki, Aşıq Mustafanın yaradıcılığının böyük hissəsi tam şəkildə qorunub saxlanmamışdır. Zamanın sərt axını, texniki imkanların zəifliyi və sənətin əsasən şifahi şəkildə yayılması bir çox şeirlərin itib-batmasına səbəb olmuşdur. Lakin xalq yaddaşı bəzən kitablardan daha güclü olur. Onun saz havaları, qoşmaları və dastanları bu gün də insanların hafizəsində yaşayır.
Aşıq Mustafa 2003-cü ildə Təkəli kəndində dünyasını dəyişdi. Lakin sənətkarın fiziki yoxluğu onun mənəvi varlığını aradan qaldırmadı. Bu gün onun oğulları və nəvələri ustadın sənət yolunu davam etdirirlər. Beləliklə, sazın səsi nəsildən-nəslə ötürülərək yaşayır.Azərbaycanın qədim saz-söz ocaqlarında böyüyən sənətkar ailələrinə nəzər saldıqda görürük ki, sənət sevgisi uşaqların ruhuna körpə yaşlarından hopur. Körpə ikən eşidilən saz havası, ustadların dediyi qoşmalar, məclislərdə yaşanan sənət mühiti insanın yaddaşına silinməz iz kimi həkk olunur. Belə mühitdə böyüyən övladlar üçün saz yalnız musiqi deyil, həyatın özü olur. Onlar atalarının çaldığı havalarda xalqın tarixini, dərdini və qürurunu duyurlar.
Aşıq sənəti Azərbaycan xalqının mənəvi kimliyinin mühüm hissəsidir. UNESCO tərəfindən qeyri-maddi mədəni irs nümunəsi kimi tanınan bu sənət xalqımızın zəngin estetik dünyasının göstəricisidir. Sazın səsi əsrlər boyu insanları birliyə, mərdliyə və mənəvi saflığa çağırmışdır. El məclislərində aşığın sözü ağsaqqal hökmü qədər dəyərli sayılmış, sazın səsi insanlara təsəlli və ruh yüksəkliyi vermişdir.
Sənətin davam etməsi isə təsadüf deyil. Bunun arxasında ailə tərbiyəsi, ustad ənənəsi və mənəvi bağlılıq dayanır. Ustad aşıqlar öz sənətlərini yalnız öyrətmir, həm də övladlarına milli dəyərlərə sevgi aşılayırlar. Belə ailələrdə saz evin ən əziz guşəsində saxlanılır. Hər telində bir xatirə, hər havasında bir ömür yaşayır. O sazın səsində keçmiş nəslin nəfəsi eşidilir.
Ustad sənətkarın yolunu davam etdirən övladları arasında Maarif Mustafa oğlu xüsusi yer tutur. El arasında “Canlı Ansambl” kimi tanınan Maarif Mustafa oğlu uzun illərdir ki, saz-söz sənətinin yaşadılması və təbliği istiqamətində böyük xidmətlər göstərərək geniş hörmət qazanmışdır.Maarif bəy, yalnız atasından miras qalan sənəti davam etdirməklə kifayətlənməmiş, həm də bu sənətə yeni nəfəs və yeni ruh gətirməyi bacarmışdır.
Maarif Mustafa oğlunun ifasında sazın səsi insan qəlbinə xüsusi təsir bağışlayır. Onun sənətində ustad irsinə bağlılıq, el havalarına dərin sevgi və milli musiqiyə sonsuz ehtiram açıq şəkildə hiss olunur. O, məclislərdə yalnız ifaçı kimi deyil, həm də el sənətinin daşıyıcısı kimi qəbul edilir. Dinləyicilər onun sazında həm Borçalının kövrək nisgilini, həm Qazax mahalının mərdlik ruhunu, həm də qədim el havalarının saflığını duyurlar.
“Canlı Ansambl” adı ilə tanınması təsadüfi deyildir. Çünki, Maarif Mustafa oğlu ifa etdiyi məclislərdə sazın, sözün və musiqinin canlı ruhunu yaşatmağı bacaran sənətkarlardandır. Onun sənəti süni nümayişdən uzaq, xalq ruhuna yaxın olduğu üçün insanlar tərəfindən böyük rəğbətlə qarşılanır. Hər ifasında ustad sənətkar Aşıq Mustafa Şıxlinski Təkəlinin nəfəsi, sənət ruhu və mənəvi dünyası hiss olunur.
Maarif Mustafa oğlu xalq arasında qazandığı nüfuzla göstərir ki, həqiqi sənət zaman keçdikcə dəyərini itirmir. Əksinə, ustaddan şəyirdə, atadan oğula keçərək daha da zənginləşir. Onun fəaliyyəti bir daha sübut edir ki, saz sənəti yalnız keçmişin yadigarı deyil, bu gün də yaşayan və gələcəyə doğru addımlayan milli-mənəvi sərvətdir.
Belə sənətkarların fəaliyyəti nəticəsində sazın müqəddəs səsi bu gün də el məclislərində ucalır, xalqın yaddaşını və mənəvi köklərini yaşadır. Maarif Mustafa oğlu kimi sənət adamları milli irsimizin qorunub gələcək nəsillərə çatdırılmasında mühüm körpü rolunu oynayırlar. Onların fəaliyyəti sayəsində ustad sənətkarların adı unudulmur, sazın nuru isə nəsildən-nəslə ötürülərək yaşayır.
Aşıq Mustafa Təkəlinin həyatı Azərbaycan aşıq sənətinin canlı tarixidir. Onun ömür yolu göstərir ki, sənət yalnız istedad deyil, həm də dözüm, mənəvi güc və xalqa bağlılıqdır. O, çətin taleyinə baxmayaraq sazı əlindən yerə qoymadı, xalq ruhunun səsinə çevrildi. Bu gün onun adı Borçalı saz mühitinin görkəmli nümayəndələri sırasında hörmətlə çəkilir.
Sazın tellərində yaşayan o nisgilli, qürurlu və kövrək ruh hələ uzun illər xalqın yaddaşında yaşayacaq. Çünki, həqiqi sənətkarlar ölmürlər onlar sazın səsində, sözün qüdrətində və xalqın qəlbində əbədi yaşayırlar.
YENİNEWSTV24.AZ
Aygün Məmmədova Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü
